“Πνεῦμα τὸ σὸν ζητῶν” : έμμετρη μετάφρασις στο επίγραμμα για “τὸ φίλανδρον” της “Ιουλίττης”. Una traduzione poetica dell'epigramma tombale di una certa Giulietta (dal suo marito). “To Juliet”; A 3rd century Greek Grave Epigram translated by Alex. Sellenides

 

(Για την 6 του Αυγούστου, αντί και του Ιουλίου) 

 

Πρόκειται για επιτύμβιο επίγραμμα “της Ιουλίττης” από την Απάμεια (Συρία), 3ος αι. μ.Χ.

Το ελάχιστα γνωστό αυτό αρχαίο επιτύμβιο επίγραμμα είναι ένας συγκινητικός αποχαιρετισμός ενός συζύγου προς τη νεκρή γυναίκα του, την Ιουλίττα, η οποία εξυμνείται (και μάλιστα κατα τρόπο υπερθετικό) για τη σωφροσύνη, την πίστι, την εργατικότητα, αλλά και την σωματική της ομορφιά!

Ολιγόστιχο, (7 δακτυλικοί εξάμετροι), αλλά απο πολλές πλευρές εύχυμο, το επίγραμμα μου δίνει την εντύπωσι πως πρωτοτυπεί μεταξύ άλλων στην σύγκρισι της αγαπημένης νεκρής με την Πηνελόπη και την Λαοδάμεια . 

Ο άγνωστος ποιητής χρησιμοποιεί δύο δοτικές της αναφοράς («ἔργοις» και «εἰκόνι») για να εντοπίσει επακριβώς τα πεδία στα οποία η Ιουλίττα υπερείχε («ὑπερέσχεν» .

Και άν το «εἰκών» ως λέξι αναφέρεται στο παράστημα και την εξωτερική εμφάνισι, ο σύζυγος παραπέμποντας στην μυθική Λαοδάμεια λέει ρητά ότι η Ιουλίττα ήταν εκθαμβωτικά όμορφη, και μάλιστα την ξεπερνούσε.

Απο την άλλη η σύγκρισι με την Πηνελόπη, (το «ἔργοις [ὑπερέσχεν] Πηνελόπην») μπορεί να ιδωθεί σε διαστάσεις, ως το απόλυτο σύμβολο της συζυγικής πίστης και της οικιακής αρετής:

 

Α. «ἔργοις» Η κυριολεκτική σημασία: Η λ. «ἔργα» στην αρχαία ελληνική ποίηση (ειδικά για τις γυναίκες) αναφέρεται στις οικιακές εργασίες, με κυριότερη την υφαντική (όπως ο περίφημος ιστός της Πηνελόπης). Σημαίνει, λοιπόν, ότι η Ιουλίττα ήταν εξαιρετική νοικοκυρά, εργατική και αφοσιωμένη στην οικογένειά της.

 

Β. «ἔργοις» Η μεταφορική διάστασι: Τα «έργα» εδώ προφανώς αντιπροσωπεύουν καί τις πράξεις της αφοσίωσης καθώς καί τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε τη ζωή της. Ο σύζυγος δηλώνει ότι η Ιουλίττα ξεπέρασε την Πηνελόπη όχι μόνο στην νοικοκυροσύνη, αλλά στο ίδιο το «έργο»-μεγαλείο της συζυγικής πίστης και της υπομονής, του οποίου "έργου" ακριβώς απετέλεσε πρότυπο..

 

Άρα, δυαδική σύγκρισι μίας ολότητας σε δύο επιπεδα και απο αυτά το ένα πάλι διακλαδώνεται.

 

[Άλλα, επίσης πολύ ενδιαφέροντα, άλλοτε. Σε σχόλιο ή ...Ομιλία ..]

.......................................................................................

 

 

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

 

ἸΟΥΛΊΤΤΑ ΣΏΦΡΩΝ ἈΓΑΘῊ ΚΕΙ͂ΤΑΙ ΜΟΝΌΝΥΜΦΟΣ ∙

ΣΤΗ͂ΛΑΙΣ ἈΨΎΧΩΝ ἌΛΑΛΟΝ ΤΡΌΠΕΟΝ ΓΕΓΈΝΗΤΑΙ·

Ἦ ΠΑΛΑΙᾺΣ ὙΠΕΡΗ͂ΡΕ ΚΑῚ ΟΥ̓ ΤᾺΣ ΝΥ͂Ν, ὙΠΕΡΈΣΧΕΝ

ΠΗΝΕΛΌΠΗΝ ἜΡΓΟΙΣ ΚΑῚ ΕἸΚΌΝΙ ΛΑΟΔΆΜΕΙΑΝ·

ΠΝΕΥ͂ΜΑ ΤῸ ΣῸΝ ΖΗΤΩ͂Ν ΜΟΙΡΩ͂Ν ΤΑΓΑΙ͂Σ ἈΠΕΛΑΣΘΈΝ

ἜΡΧΟΜ’ ἘΚΕΙ͂ ΠΟΤΕ ΔΉ· ΣῈ ΓᾺΡ ἘΛΘΕΙ͂Ν ΟΥ̓ ΘΈΜΙΣ ἘΣΤΊΝ·

ΤΉΡΕΙ ΜΟΙ ΤῸ ΦΊΛΑΝΔΡΟΝ ἘΚΕΙ͂, ὩΣ ὯΔ’ ἘΦΎΛΑΞΑΣ.

 

Η ΕΜΜΕΤΡΗ ΑΠΟΔΟΣΙ

 

 

 

...ΤΟ ΣΟΝ ΖΗΤΩΝ

Εδώ βρέθηκε νιόπαντρη η σώφρων Ιουλίττα ∙

που ‘γινε τρόπαιο άφωνο, σε άψυχα μνημούρια...

Πώς όλες τις ξεπέρναγες, παλιές μαζί και νέες:

στο κάλλος Λαοδάμεια, στην πίστι Πηνελόπη!

Ψάχνω παντού το πνεύμα σου -ξοστρακισμός της Μοίρας -

Περίμενέ με εσύ εκεί, όπως και είναι πρέπον∙

του αντρός σου κράτα την τιμή, όπως κι εδώ την φύλαξες!

 

(ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΕΛΛΕΝΙΔΗΣ,  Χαλκίδα, 6 8 2026  )

 

 

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΗΔΕΙΑ (μια μετάφρασι απο τα ιταλικά). "Dopo il funerale": traducendo in greco un post dal sito “Quora”. “After the funeral”: Translating a post from the Quora into Greek.

Για το επικείμενο ετήσιο μνημόσυνο (της Ζωζώς μου). Ένα ξένο, αλλόγλωσσο κείμενο στην ιταλική Quora.

Τα υπαρξιακά βιώματα όλους μάς βασανίζουν. Θά πρεπε καί να μας συνετίζουν καί να μας ενώνουν…

Έβαλα “αρέσκεια” και σπεύδω να αναδημοσιεύσω...

...............................................................

 

 

Dopo il funerale

 

Quando tutti se ne vanno.

Quando i fiori appassiscono.

Quando il silenzio si trasforma in un ospite fisso.

Nessuno racconta il momento in cui torni a casa, apri la porta…

e non trovi più quella risata, quel profumo, quell’abbraccio.

Nessuno ti spiega come si sopravvive alla quotidianità senza quella persona.

Come la cerchi in ogni angolo, in ogni tazza, in ogni sedia vuota.

Come fa male guardare il suo posto a tavola… e continuare a servire,

come se da un momento all’altro potesse ancora arrivare.

Rimane un vuoto nell’anima.

Un’eco silenziosa di un amore che non puoi più donare,

ma che resta lì, fermo, ad aspettare un ritorno impossibile.

È proprio in quel dopo, quando nessuno ti guarda,

che si piange davvero.

Che si impara a convivere con l’assenza,

a baciare le fotografie,

a parlare con il cielo.

Perché il funerale finisce…

ma il dolore vero comincia ...

 

G. A. R.

................................

Μεταφράζω όσο μπορώ πιστά:

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΗΔΕΙΑ

Όταν όλοι φύγουν

Όταν τα λουλούδια αρχίσουν να μαραίνονται

Όταν η σιωπή μεταμορφώνεται σε μόνιμο μουσαφίρη

Κανείς δεν διηγείται την στιγμή που γυρίζεις σπίτι κι ανοίγεις την πόρτα…

και δεν βρίσκεις πουθενά εκείνο το γέλιο, εκείνο το άρωμα, εκείνο το αγκάλιασμα.

Κανείς δεν σου εξηγεί πώς να επιβιώσεις στην καθημερινότητα χωρίς εκείνο το πρόσωπο.

Πώς την ψάχνεις σε κάθε γωνιά, σε κάθε φλυντζάνι, σε κάθε άδεια καρέκλα.

Πόσο πονάς όταν κοιτάς την θέσι της στο τραπέζι...και συνεχίζεις να σερβίρεις,

σαν να ήτανε πως θα μπορούσε να γυρίσει απο στιγμή σε στιγμή...

Παρά μένει ένα κενό στην ψυχή

Μια σιωπηρή ηχώ μιας αγάπης που δεν μπορείς πιά να χαρίσεις,

μα που μένει εκεί, ακίνητη, να περιμένει μια επιστροφή αδύνατη.

Και είναι ακριβώς εκείνο το μετά, τότε που κανείς δεν σε βλέπει

και που κλαίς επιτέλους.

Που μαθαίνεις να συμβιώνεις με την απουσία,

να φιλάς τις φωτογραφίες,

να μιλάς με τον ουρανό.

Γιατί η κηδεία για όλους τελειώνει,

μα ο γνήσιος πόνος για σένα αρχίζει…

 

[Μετάφρασι: Α.Σ. 25/11/2025 © 2025AlexandrosSoilemezis]

 ........

... 

 

P.S. Επίσης μεταφράζω (άνευ του πρωτοτύπου) και τα δύο πιο αρεστά σχόλια των αναγνωστών του ξένου post;

Commento 1o.  Maria F. (25 lug)

 "Μετά το καταλαβαίνεις! Στους μήνες, τις εποχές που περνάνε. Τα πρώτα Χριστούγεννα χωρίς τον άνθρωπό σου. Το σπίτι σιωπηλό, σκοτεινό και άδειο. .. Δεν θα τον ξαναδείς πιά. Αυτό είναι που σε φέρνει στην απελπισία…"

Commento 2o.  G___d (27 lug)

"Η κηδεία σού δίνει παρηγοριά για μία-δύο ώρες με την παρουσία συγγενών και φίλων, αλλά ύστερα όλοι επιστρέφουν στο σπίτι τους δίνοντάς σου υποσχέσεις που δεν θα κρατήσουν: —«Θα μιλήσουμε, ελάτε να μας επισκεφθείτε, είμαστε εδώ αν μας χρειαστείτε, κ.λ.π.» και εσύ επιστρέφεις στο δικό σου άδειο σπίτι και ξαφνικά συνειδητοποιείς ότι είσαι μόνος."

  

Για τα εξηνταεφτάχρονα του διαχειριστή ένα τετράστιχο σε έμμετρη “μετάφραση” (ενός αρχαιοελληνικού επιγράμματος του Λουκιανού στην Ελληνική Ανθολογία)

 

TO 67

Το 67% της δυνατής συνολικής βαθμολογίας έδινε ...νόρμα στα σκακιστικά τουρνουά της νιότης μου. Τώρα στην συμπλήρωσι του 67ου έτους της ηλικίας μου (πάντοτε χάριτι του Παναγάθου), κάθε άλλο παρά σε φόρμα (σκακιστική ή άλλη) νιώθω.

 

ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΝ

Όμως σε όλους εκείνους που μου ευχηθήκανε εχθές ανήμερα των γενεθλίων μου, ήθελα να αφήσω ένα μικρό ευχαριστήριο κειμενάκι σαν, ας πούμε, αφιέρωσι. Έστω χωρίς την απόλυτη πρωτοτυπία ή τον αμεσότερο προσωπικό τόνο και χωρίς οποιονδήποτε φιλολογικό σχολιασμό, επιτρέψτε μου, εδώ στο ιστολόγιο, κάτι μάλλον πρόχειρο και πάντως πολύ μικρό:

:

Μια έμμετρη απόδοσι στην καθομιλουμένη μας ενός αρχαιοελληνικού τετράστιχου επιγράμματος που συνάντησα εχθές το βράδυ φυλλομετρώντας (browserικά) ένα κεφάλαιο της Ελληνικής Ανθολογίας.

 

 

ΛΟΥΚΙΑΝΟΥ (νόθον;)

Σάν που θά ‘σαι μακαρίτης, γλένταγε τα αγαθά σου,

ααν που θα πολυχρονίσεις, φύλαγε γερά το βιός σου.

Νά ο συνετός ο άντρας πού ‘χει γνώσι και σοφία:

μέτρον άριστον σαν βάζει σε φειδώ και σ' ασωτία!

                                 

                                [Μεταφρ.  Αλέξανδρος Σελλενίδης, 31.01.2025]

Pseudo-Lucianus (Anthologia Graeca, X 26)

 

Μεταφράζοντας το επιτάφιο επίγραμμα του Ιανού Λάσκαρι ως αφιέρωσι στον καθ. Γιώργο Φραζή. L' epigramma funebre di Giano Lascaris tradotto in neogreco (dedica al prof. G. Frazis).

 

Tο επιτάφιο επίγραμμα στον τάφο του σημαντικότερου ίσως Έλληνα Λογίου στην Δύσι, του Ιανού Λάσκαρι (ή Ιάνου Λασκάρεως 1445  -  1534), είναι γνωστό οτι συνετέθη απο τον ίδιο σε προχωρημένη ηλικία. Άλλωστε εξ αρχής συγκαταλέγετο στα δεκάδες δημοσιευμένα αρχαιοπρεπή επιγράμματά του.

Αυτό το τετράστιχο (διπλό ελεγειακό δίστιχο) διάλεξε ο υποφαινόμενος να αποδώσει στην νεοελληνική και έμμετρα, για να το αφιερώσει στον φίλο και κουμπάρο του, Γιώργο Φρατζή έναν χρόνο πρίν, κατα την "5η Διαδικτυακή Εκδήλωση" του Πολιτιστικού μας Τμήματος.

Εκεί, λοπόν, κατα το κλείσιμο της εκδήλωσης, ως συμβολική χειρονομία χαιρετισμού προς τον καθηγητή του Charles Darwin University (ο οποίος άν και κύριος συντονιστής των τεσσάρων πρώτων διαδικτυακών σεμιναριακών εκδηλώσεων του Συλλόγου μας, δεν μπόρεσε να συμμετάσχει στην 5η για λόγους ανειλημμένων υποχρεώσεων), έγινε ο σύντομος σχολιασμός του επιγράμματος και η παρουσίασι της μεταφράσεώς μας.

Με την ευκαιρία όμως την έναρξης σε λίγες ώρες απο τώρα (όπως έχουμε αναφέρει) του «3ου Διεθνούς Συνεδρίου για την Ελληνική Διασπορά» επαναφέρουμε το επίγραμμα και την δική μας "μετάφραση", ως μικρό ευχαριστήριο για την προς εμάς τιμητική πρόσκλησι:

Ίσως και με κάποια αισθήματα ενοχής για την μή ολοκλήρωσι ενός σχετικού με τον κορυφαίο Έλληνα της Διασποράς του 16ου αι. δημοσιεύματος...

Φιλολογικό μνημόσυνο για τα 11 χρόνια του Αλέξη Κλαμαρή (24/7/1961 – 4/8/2009): Το επιθανάτιο Επίγραμμα του Αυτοκράτορα Αδριανού (σε σελλενίδεια και άλλες μεταφράσεις). Ricorrenza triste: 11 anni dalla morte di Alexis Klamaris; l’ epigramma composto dall'Imperatore Adriano poco prima della morte (varie traduzioni)

Ο περίφημος Ρωμαίος Αυτοκράτορας Αδριανός, (φιλέλληνας όσο λίγοι αλλοεθνείς στην ιστορία και λίαν καλλιεργημένος), πριν πεθάνει, το 123 μ.Χ., αναφέρεται ότι έγραψε ένα επίγραμμα. 

Ο Σελλενίδης το ενδιαφέρον αυτό (και αρκετά δημοφιλές, όπως αποδεικνύεται) λατινικό στιχούργημα (ορισμένοι το θεωρούν απόσπασμα από ευρύτερη σύνθεσι) το μετέφρασε και μας το στέλνει αφιερώνοντάς το στην θλιβερή επέτειοτου θανάτου του πρώτου Αντιπροέδρου του «ΑΒΑΞ ΚΑΙ ΠΕΣΣΟΙ», του Αλέξη Κλαμαρή. Είναι αλήθεια, παραδέχεται, πως αρχικά το προώριζε για την εφετινή (2020) επέτειο του Φίσερ, αλλά αφού αυτό  δεν έγινε εφικτό, λόγω των συγκυριών, το αναπροσάρμοσε και το προτείνει για την σημερινή 11^η επέτειο του Αλέξη.

Εμείς στον Νέο Παλαμήδη, καί για τα Λατινικά αλλά καί για τον αείμνηστο Αλέξη, υποσχόμαστε να επανέλθουμε…

...............................................

ΤΟ ΛΑΤΙΝΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ 

 

“Vale, anima mea”

Animula, vagula, blandula

Hospes comesque corporis

Quae nunc abibis in loca

Pallidula, rigida, nudula,

Nec, ut soles, dabis iocos...

P. Aelius Hadrianus Imp.

.....

Λατινικό Λεξιλόγιο:

Vale = (ρ. προστ. ) έρρωσο, χαίρε

anima (ουσ.) ψυχή

mea (κτητ. αντ.) δική μου

Animula (υποκ. του anima) = ψυχούλα, ψυχίτσα (πρβλ. μεσαιων. ελλ. λ. ψυχάριον, δημ. ψυχάρι μου= «προσφώνησις προς τρυφερά αγαπημένην ύπαρξιν» ΛΕΞ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΥ)

vagula (επιθ. υποκ  vagus = πλανώμενος)

blandula (επιθ υποκ blandus = κολακευτικός, τερπνός)

hospes  (ουσ.)  ξένος

comes (ουσ.)  οπαδός συνοδοιπόρος

que   < Α.Ε.  και

corporis (ουσ.)  σώμα

quae (αναφ. αντ.) οποίος, -α

nunc (επίρρ.) τώρα

abibis (μέλλων του ρ.  abeo = απέρχομαι, φεύγω, πηγαίνω)

in < Α.Ε.  εν, εις, εντός κλπ

loca (ουσ. locus = τόπος, μέρος)

pallidula (επιθ. υποκ του pallidus= ωχρός)

rigida (επιθ rigidus

nudula  (επιθ. υποκ    nudus

nec (αρν. μόριο) μη(ν)

ut (μόριο) ως

soles  (ρ. soleo = συνηθίζω, είωθα)

dabis (μέλλων ρ. do = δίδωμι, δίνω κττ)

iocos (ουσ. jocus = παίγνιον, παιδιά, σκώμμα. Χαριέντισμα – ΛΕΞ. ΚΟΥΜΑΝΟΥΔΗ)

.....
Η μεταφραστική πρότασι του Σελλενίδη:

«Επιθανάτιον, εις την ε(μ)αυτού  ψυχήν»

Παιδούλα,  πεταχτούλα κι ομορφούλα,

οικόσιτη συντρόφισσα του σώματός μου

που τώρα ξεσηκώνεσαι να πάς σε μέρη

χλωμώδη, αυχμηρά και ερημώδη,

τέρμα, σ’ αυτά που ήξερες, τα σκέρτσα!

Πόπλιος Αίλιος ΑΔΡΙΑΝΟΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΩΡ

[Μετάφρασι: Αλέξανδρος ΣΕΛΛΕΝΙΔΗΣ]

..........

Άλλες μεταφράσεις

Το ποίημα υπάρχει μεταφρασμένο στην αγγλική wikipedia*:

Roving amiable little soul,

Body's companion and guest,

Now descending for parts

Colourless, unbending, and bare

Your usual distractions no more shall be there...

Όπως, επίσης, και στην ιταλική:

« Piccola anima smarrita e soave,
compagna e ospite del corpo,
ora t'appresti a scendere in luoghi
incolori, ardui e spogli,
ove non avrai più gli svaghi consueti. […] »

Την γαλλική :

« Âmelette vaguelette, calinette,

Hôtesse et compagne de mon corps,
Qui maintenant t'en vas vers des lieux
Livides, glacés et dénudés,

Tu ne lanceras plus tes habituelles plaisanteries. »

— trad. André Chastagnol85

Την γερμανική:

Kleine Seele, schweifende, zärtliche,

Gast und Gefährtin des Leibes,

Wohin wirst du nun entschwinden? An Orte,

die bleich sind, starr und düster,

Und du wirst nicht mehr wie gewohnt scherzen.

Την ισπανική:

Pequeña alma, blanda, errante
Huésped y amiga del cuerpo
¿Dónde morarás ahora
Pálida, rígida, desnuda
Incapaz de jugar como antes...?

Την ρωσική:

    Трепетная душа, нежная странница

    Гость и друг в человеческом теле,

    Где ты сейчас скитаешься,

    Ослабленная, продрогшая, беззащитная,

    Неспособная играть, как прежде?

Αλλά, βεβαίως, και στην ελληνική έκδοσι :

"Μικρή ψυχή, περιπλανώμενη και γητεύτρα

Φιλοξενούμενη και σύντροφε του σώματος

Που σύντομα θα αναχωρήσεις για τόπους

Σκοτεινούς, παγωμένους και ομιχλώδεις

Ένα τέλος σε όλα σου τα αστεία..."

*

ΣΗΜ.  Σύμφωνα με την τρέχουσα έκδοσι της wikipedia μάλιστα, το ποίημα του Αδριανού χαίρει αξιοσημείωτης δημοτικότητας, αλλά και άνισης κριτικής αξιολόγησης. Κατά τον Λατίνο Αίλιο Σπαρτιάνο, τον συγγραφέα της βιογραφίας του Αδριανού στην υστερορωμαϊκή Historia Augusta, «ο Αδριανός έγραψε ανάλογα ποιήματα και στα ελληνικά (όχι πολύ ανώτερα από το εν λόγω» . Και πράγματι διασώζονται τέσσερα επιγράμματα υπο το όνομά του στην Παλατινή Ανθολογία.  

Από την άλλη, και ο T. S. Eliot έχει γράψει ένα ποίημα με τίτλο "Animula", την πρώτη λέξι του επιγράμματος/αποσπάσματος.