"ΒΡΥΝ" ή "ΜΠΟΥ"; Μια νεφελώδης Αριστοφάνους λέξις. Su una parola hapax legomenon in Aristofane; la parola infantile per l'acqua nella commedia “Le Nuvole”.

Ανάμεσα στα περιορισμένα φιλολογικά (όχι ότι τα θεατρικά μου είναι περισσότερα) μου ενδιαφέροντα για την παλαιά Κωμωδία και, εννοείται, τον Αριστοφάνη,  ξεχωριστή περιέργεια μου είχε κάνει από τα νιάτα μου η φράση «ΒΗ, ΒΗ…»  για την αυτονόητη σημασία της στο ζήτημα της ζωντανής προφοράς της αρχαίας Αττικής διαλέκτου.

Η πρόσφατη όμως ενασχόληση μου με τις «Νεφέλες» με έφερε (ανάμεσα σε διάφορα άλλα ωραία και θαυμαστά) μπροστά σε μία νέα και ιδιαίτερα σημαντική διαπίστωσι: Πως στο αριστουργηματικό αυτό κείμενο και κορυφαίο δείγμα της αριστοφάνειας μεγαλοφυΐας, διασώζεται μαζί με πλουσιώτατο υλικό από τον ζωντανό λόγο των Ελλήνων του 5^ου αιώνα και το μοναδικό δείγμα βρεφικής ομιλίας σε ολόκληρη την αρχαία ελληνική γραμματεία.

Συγκεκριμένα στο παρακάτω απόσπασμα των Νεφελών (στ. 1380-1385) ο Αριστοφάνης καταγράφει, βάζοντας στο στόμα τού πρωταγωνιστή του Στρεψιάδη,* όχι μία, αλλά τρείς λέξεις από το βασικό λεξιλόγιο των βρεφών!

*Ο ταλαίπωρος όσο και πανούργος αθηναίος Στρεψιάδης, καταγγέλλοντας την αδικία και την υιική ασέβεια που εισπράττει, θυμίζει στον ακαμάτη και κακομαθημένο γιό του Φειδιππίδη, ο οποίος έφτασε στο σημείο να τον δέρνει, πόσο σωστός του στάθηκε σαν πατέρας, όταν εκείνος ήταν μωρό:

[ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ]

ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ:

Καὶ πῶς δικαίως; ὅστις, ὦναίσχυντέ, σ᾽ ἐξέθρεψα,
αἰσθανόμενός σου πάντα τραυλίζοντος, ὅ τι νοοίης.
εἰ μέν γε βρῦν εἴποις, ἐγὼ γνοὺς ἂν πιεῖν ἐπέσχον·
μαμμᾶν δ᾽ ἂν αἰτήσαντος ἧκόν σοι φέρων ἂν ἄρτον·
κακκᾶν δ᾽ ἂν οὐκ ἔφθης φράσας, κἀγὼ λαβὼν θύραζε
ἐξέφερον ἂν καὶ προὐσχόμην σε· (…)

(ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ, «Νεφέλαι», στ. 1380-5)

[ΜΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ «ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ»]

Στρεψιάδης

Πώς δικαίως, αναιδή;

που σ’ ανέθρεψα μικρούλη, και σαν τραύλιζες παιδί

καταλάβαινα τι θάχεις στο μυαλό σου το μικράκι…

μπου σαν ήθελες ψευδίσει σου ’δινα να πιεις νεράκι,

σαν εγύρευες μαμμά σου’ φερνα ψωμί κοκό,

και σαν φώναζες κακά σ’ έπαιρνα, παιδί κακό,

κι απ’ το σπίτι μας απέξω σε βαστούσα να τα κάνεις…

(Μετάφραση: Γεωργίου Σουρή, 1900)

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΟΛΜΕΣ ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΕΣ

Οι τρεις λέξεις του πρωτοτύπου στο εν λόγω απόσπασμα:

ΒΡΥΝ, ΜΑΜΜΑΝ, ΚΑΚΚΑΝ «σηκώνουν» βεβαίως πολλή φιλολογική συζήτησι.

Είναι φαινομενικά απαρεμφατικές εκφράσεις (η άλλη ερμηνεία θεωρεί το τελικό «ν» ευφωνικό και απαραίτητο για το μέτρο). Σε κάθε περίπτωσι πρόκειται για λέξεις, οι οποίες αντιστοιχούν σε βασικές ανάγκες των πολύ μικρών παιδιών. Αυτές προφανώς τις ανάγκες τα βρέφη, μέσω των ψελλισμάτων τους προς το γονεϊκό περιβάλλον προσπαθούν από δημιουργίας του ανθρωπίνου είδους να καλύψουν. 

Πώς λέμε «μάμ, κακά και νάνι»; Το αριστοφάνειο κείμενο στην θέσι του τρίτου –και μάλιστα το προτάσσει—έχει την ανάγκη λήψης νερού. Κι όμως η εμφανιζόμενη μονοσύλλαβη λέξι ΒΡΥΝ είναι “very suspicious” (όπως θά 'λεγε ένας γνωστός αμερικανός Γκρανμαίτρ!).   
Για την εδώ φωνητική αξία του «Β» ως χειλικού «μπ» (= λατινικού b) δεν υπάρχει βεβαίως καμμία αμφιβολία. (Κατα το ΒΗ, ΒΗ = "B-e-e", "b-e-e" του πολυφημισμένου αποσπάσματος του Κρατίνου, που λέγαμε). Το ίδιο σχεδόν με την ταύτισι του «Υ» με το «ου» (= λατινικό u). Αυτό που δημιουργεί πρόβλημα, είναι το «Ρ». Με δεδομένο πως δύσκολα μπορεί να αντακλά στην γλωσσική πραγματικότητα (ως γνωστόν ο φθόγγος «ρ» --λατινιστί r--  δεν εμφανίζεται καθαρά στην φωνητική δυνατότητα των βρεφών και συνήθως εκλείπει ή αργεί πολύ να κατακτηθή), δεν αποκλείεται να έχει μεταφερθή λανθασμένως πως από την αντιγραφική παράδοσι του κειμένου. 

Σε κάθε περίπτωσι αυτό το «βρῦν» είναι hapax legomenon στην Αρχαία Γραμματεία. Ως όρος θα μπορούσε να είναι  -ποιητική αδεία-  απλά μια κωμικά φορτισμένη λέξι-φράσι. Όμως από τον παρατηρητικό και μεγαλοφυή συγγραφέα Αριστοφάνη, σ' αυτήν την περίπτωσι ειδικά, θα περιμέναμε καί αυτή η λέξι να είναι ηχοποιημένη λέξι και όχι συμβατικά κωμική. Μια λέξι ηχομιμητική της ποσοτικά περιορισμένης, αλλά γοητευτικά αποτελεσματικής γλώσσας των βρεφών, όπως ΑΚΡΙΒΩΣ και οι άλλες δύο στο ίδιο απόσπασμα. Επομένως; Μυστήριο! 

Ένα ακόμα που προστίθεται στο σκοτεινό,  αληθινά νεφελώδες όσον αφορά στην διακωμωδούμενη φιγούρα του Σωκράτους, μήνυμα των «Νεφελών»!

[Η χειρόγραφη παράδοσι δεν έχει σαφείς αποδείξεις, αλλά εγώ --αυθαιρετώντας όπως πάντα – υποπτεύομαι κάποιο lapsus calami, λάθος δηλ. του copista (κάποιου από τους αρχικούς, τον οποίο οι υπόλοιποι ακολούθησαν). Ο όποιος αλεξανδρινός ή ακόμα χειρότερα (πρωτο)βυζαντινός αντιγράφος θα είχε άδικο να πιστέψη πως αυτό (άς υποθέσουμε) το μεγαλογράμματο «ΒΟΥΝ» που θα έβλεπε (για να μην πώ…«ΒΒΥΝ» ?!) στο προς αντιγραφή  χειρόγραφο, έπρεπε κάπως να το …τακτοποιήση; Ποιος να ξέρει; ]

Ad maiora!

Πάντως διαπιστώνουμε με έκπληξι πως οι λεξούλες "Μπου-μπού", "μαμ-μά(μ)" "κακ-κά" (εντάξει, με μια επιφύλαξι –όπως είπαμε- για την πρώτη) δέν έχουν εδώ και 25 αιώνες αλλάξει!! 

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΟΪΛΕΜΕΖΗΣ

Ακολουθεί  σαν υστερόγραφο η νεοελληνική απόδοσι του ...Σελλενίδη!

ΜΠΑΜΠΑΣ (ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ) ΣΤΟΝ ΓΙΟ ΤΟΥ:

Εγώ που σε μεγάλωσα, λίγο να με σεβόσουν!

Μωράκι σαν μπεμπέκιζες, τα καταλάβαινα όλα:

Έλεγες "μπ(ου)-μπού"·  να πιεις, φρόντιζα να σου φέρω!

«Μαμ_μάμ" όταν μου ζήταγες, έτρεχα για ψωμάκι!

Κι ύστερα, πριν να πεις "κακ-κά", σε βούταγα·  κι αμέσως

έξω από το πορτάκι μας, τα έκανες εμπρός μου!

Ο Αριστοφάνης, επίκαιρος και διαχρονικός. Σαν επιφυλλίδα από τον Αιθεροβάμονα. Aristofane, attuale e permanente: Appendice da Eterovamon

       ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ:  Ο ΕΠΙΚΑΙΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΣ  

     
 Ο σπουδαιότερος εκπρόσωπος της αρχαίας αττικής κωμωδίας είναι ο Αριστοφάνης. Ήταν ένας μποέμ της εποχής του και όχι μόνο. Αφουγκραζόταν , αισθανόταν, διέβλεπε, πρόβλεπε, καυτηρίαζε, σάρκαζε, πρότεινε, διαφωνούσε. Ήταν το μάτι , το αυτί και η γλώσσα του απλού ανθρώπου, του εργάτη, του αγρότη. Γνήσια λαϊκός και φανατικός αντιλαϊκιστής με την κοφτερή του γλώσσα και με το καυστικό χιούμορ του χτυπούσε την αδικία, τη διαφθορά, την αυθαιρεσία των αρχόντων. Συνειδητός αντιεξουσιαστής παρακολουθούσε με άγρυπνο μάτι και με ανεξάντλητη κριτική και περιπαικτική διάθεση όλα τα κακώς κείμενα. Στηλίτευε την προκατάληψη, τον λαϊκισμό, τον φανατισμό, την θρησκοληψία. Καταλαβαίνουμε , λοιπόν, πόσο διαχρονικός και επίκαιρος παραμένει. 

Τα αγέραστα κείμενά του, το νεανικό σφρίγος της ψυχής του, το ακαταμάχητο πνεύμα του, που τσακίζει κόκκαλα, έδωσαν στα έργα του και γενικότερα στην αρχαία αττική κωμωδία τον ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΗΣ. Από τότε μέχρι σήμερα, αλλά και στο διηνεκές οι άνθρωποι κάθε εποχής και ιδιαίτερα οι νέοι ενθουσιάζονται και μαγεύονται από την ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ και από την ΓΝΗΣΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. Γιατί απλά, φίλοι μου, ουσιαστικά δεν υπάρχουν εποχές παρά μονάχα άνθρωποι, που δημιουργούν, ανοίγουν δρόμους και βαδίζουν πάνω στα χνάρια που οι ίδιοι χαράζουν δίνοντας το δικό τους στίγμα στον καιρό τους.

  
 Ο Αριστοφάνης εκφράζει την επαναστατικότητα των νέων, τη τάση τους να αμφισβητούν, να απορρίπτουν, να διαφωνούν, να συγκρούονται, να αλλάζουν. Τους παρακινεί να μην δέχονται άκριτα και παθητικά τίποτα, αλλά αντίθετα να φιλτράρουν και να εξετάζουν στο μικροσκόπιο ιδέες, ταμπού, θεωρίες, στερεότυπα. Τους διδάσκει να σκέφτονται σωστά, λογικά και να έχουν το θάρρος της γνώμης τους. Με 2 λόγια τους μαθαίνει να είναι ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ, έξω από τα προκατασκευασμένα καλούπια που επιβάλλει το σύστημα.

   
Αυτή την πολύ σπουδαία αποστολή του ο Αριστοφάνης την μεταβάλλει σε πράξη με τρία κυρίως στοιχεία μέσα στα έργα του:  ΤΗ ΦΑΡΣΑ, - ΤΟ ΧΟΡΟ, - ΤΗΝ ΠΑΡΑΒΑΣΗ.

ΦΑΡΣΑ: Με τη χρήση του κωμικού στοιχείου ως κλειδί στη λειτουργία της φάρσας ο Αριστοφάνης μάς οδηγεί να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας και να κατανοήσουμε τα διδάγματα που βγαίνουν μέσα από τα παθήματα των προσώπων. Π.χ. στους «Βατράχους» παρουσιάζει τον θεό Διόνυσο να πέφτει σε γκάφες που τον γελοιοποιούν, καθώς προβάλλεται ο εγωϊσμός του, η αλαζονεία του, η υπερφίαλη νοοτροπία του. Αυτόματα στο μυαλό μας έρχεται η γνωστή ρήση: « Ο μεν υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται, ο δε ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται».

ΧΟΡΟΣ:  Ο χορός στο αρχαίο δράμα είναι το στόμα του τραγικού ποιητή. Μεταδίνει τις ιδέες του στο κοινό και μέσα από την όποια χορευτική και μελωδική ψυχαγωγία γίνεται η νοερή γέφυρα επικοινωνίας του ποιητή με τους θεατές- πολίτες. Συμμετέχει στα δρώμενα, εκπροσωπεί το λαό, την κοινή γνώμη, κριτικάρει την εξουσία, καταγγέλλει την αυθαιρεσία, τη απάτη, την κακοδιαχείριση του δημόσιου πλούτου, σατιρίζει τον πολιτικό και θρησκευτικό φανατισμό. Π.χ. ο χορός των «Βατράχων» διακωμωδεί τα Ελευσίνια μυστήρια παρουσιάζοντας μια παρωδία των τελετών με τους μύστες κουρελοντυμένους και αλλοπαρμένους, δηλαδή σχεδόν παρανοϊκούς και με τυφλό φανατισμό.

ΠΑΡΑΒΑΣΗ:  Αυτό το κομμάτι του αρχαίου δράματος αποτελεί μια παρέκβαση από την ροή της υπόθεσης του έργου. Παραβαίνει την κανονική ιστορία και ο χορός δια μέσου του κορυφαίου του μιλάει άμεσα στο κοινό για τον ποιητή για την κοινωνία, για την πολιτική κατάσταση, για τα ήθη, για τα όποια προβλήματα της καθημερινής ζωής. Εδώ ο χορός αναβαθμίζεται σε ρόλο κοινωνικού κριτή, σε επίπεδο ελεύθερου πολίτη και ηθικά ανώτερου ανθρώπου, που έχει και διατυπώνει τη γνώμη του για τα δημόσια πράγματα. Εδώ, στην παράβαση ο χορός δίνει στους θεατές μαθήματα ελεύθερης σκέψης, ορθοκρισίας, κοινωνικής συμπεριφοράς. Παρακινεί τον θεατή- πολίτη να αποκτήσει αυτοπεποίθηση, θάρρος, περηφάνια. Τον συμβουλεύει να αντικρίζει κατάματα την εξουσία, να αντιδρά, να συσπειρώνεται με τους άλλους για ένα κοινό στόχο.

Όπως αντιλαμβάνεστε, φίλοι, ο Αριστοφάνης , αυτός ο δεξιοτέχνης της κωμωδίας, είναι και μέγας παιδαγωγός και δάσκαλος για τον έφηβο, φίλος και σύμβουλος για τον απλό πολίτη, με ανοιχτό μυαλό, με βούληση, με ιδανικά και κυρίως με όραμα, λογική και γνώση. 
Χρειαζόμαστε Αριστοφάνηδες για να μας αφυπνίζουν, για να μας κρατούν με ανοιχτά και άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να αντιστεκόμαστε στον ΛΗΘΑΡΓΟ και στην πνευματικά ΑΠΟΧΑΥΝΩΣΗ όπου μας οδηγούν οι  όποιοι εξουσιαστές με τα όργανά τους, τα Μ.Μ.Ε. (= ΜΕΣΑ ΜΕΤΑΛΛΑΞΗΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ).

Κλείνω με κάποιους στίχους του Κ. Βάρναλη: 

                                      ΕΞΩ ΤΟΥ ΑΦΕΝΤΗ  Η ΑΡΜΑΔΑ

                                      ΦΥΛΑΕΙ ΜΕ ΜΠΟΥΚΑ ΟΡΘΗ

                                      ΤΟ ΛΕΙΨΑΝΟ ΣΟΥ ΕΛΛΑΔΑ 

                                      ΜΗΝ ΞΑΦΝΟΥ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ… 

ΑΙΘΕΡΟΒΑΜΩΝ

ΥΓ  Παρακαλώ να επισυναφθεί το τραγούδι*: Η ΠΛΑΤΕΙΑ (ΝΟΤΗΣ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ).

    * Αφιερωμένο στην Άνγκελα Μέρκελ με αγάπη…

ΠΛΑΤΕΙΑ Plateia | Official Cd Rip - Notis Sfakianakis 2012 Οι στίχοι:

ΠΛΑΤΕΙΑ

Γι' ανήφορο μας λένε και κατήφορο,
κανείς τους δεν μας λέει για ίσιους δρόμους,
το σχέδιο της ελπίδας είναι επίφοβο
όνειρα βουνά πάνω στους ώμους,
στα μάτια μας χαράξαν την απόγνωση
και βάζουν στο μυαλό μας παρωπίδες,
τα λόγια τους υπόσχονται την όαση
μα κρύβουν μυστικά φρούδες ελπίδες.

 Κι αν βάζουν σύρτες στις ψυχές μας,
στο στόμα μας ταινία,
Υπάρχουν πεζοδρόμια,
υπάρχει κι η πλατεία.

Μιλάνε για ένα τέλος που είναι αίσιο,
για όνειρα που γίνονται εξατμίσεις
κοπάδι που μας κλείνουν σ΄ένα πλαίσιο,
και ΠΥΡ, σ'όποιον έχει αντιρρήσεις,
μας δίνουνε υποσχέσεις ανεκπλήρωτες
με φόντο την παγκόσμια ειρήνη,
μας δίνουνε καπνούς, μας θέλουν είλωτες
και αρχηγό το κράτος ασπιρίνη.

Κι αν βάζουν σύρτες στις ψυχές μας,
στο στόμα μας ταινία,
Υπάρχουν πεζοδρόμια,
υπάρχει κι η πλατεία..

 Στίχοι: Σπύρος Γιατράς
Μουσική: Αλέκος Χρυσοβέργης
Πρώτη εκτέλεση: Νότης Σφακιανάκης