Πανελλαδικός Διαγωνισμός Συγγραφής Φιλοσοφικού Δοκιμίου για Μαθητές Λυκείου. Η «Προκήρυξη» και ο «Κανονισμός». Olimpiade internazionale di filosofia per Studenti; (Il Bando del Concorso del 2021)

Ουδέν σχόλιον!

..............................

10ος ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ 

ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ και ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 

1. ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ

 

1.1. Φορείς - Πλαίσιο 

 α. Το Πανεπιστήμιο Πατρών διά του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου με την υποστήριξη αφ’ ενός μεν του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών (Ελλάδος) του Παν/μίου Χάρβαρντ (ΚΕΣ), αφ’ ετέρου δε της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων (Π.Ε.Φ.) προκηρύσσει τον 10ο Πανελλαδικό Μαθητικό Διαγωνισμό Φιλοσοφικού Δοκιμίου υπό το γενικό θέμα: 

«Η βίωση του Oριακού. 

 Kρίση – ανάγκη – μεταστροφή» 

σύμφωνα με τα οριζόμενα στον ανά χείρας «Κανονισμό». 

Ο Διαγωνισμός τελεί υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου Πατρών. Προκηρύσσεται και πραγματοποιείται μετά από έγκριση του αρμοδίου για την Παιδεία και Εκπαίδευση Υπουργείου με την υποστήριξη των υπηρεσιών της Μέσης Εκπαίδευσης. 

Επίσης, υποστηρίζεται από την Ένωση Καθηγητών για την Προαγωγή της Φιλοσοφίας στην Εκπαίδευση (Ε.Κ.Δ.Ε.Φ.). 

β. Ο Διαγωνισμός απευθύνεται προς τους μαθητές της Β’ Λυκείου, χωρίς να αποκλείονται ενδιαφερόμενοι μαθητές άλλων τάξεων του Λυκείου. Μαθητές και καθηγητές που έχουν ενδιαφέρον για την φιλοσοφική σκέψη και την ιστορία της συμμετέχουν εθελοντικά, πέραν των μαθητικών ή υπηρεσιακών τους υποχρεώσεων. Η προετοιμασία των μαθητών για τη συμμετοχή τους δεν επιβαρύνει τη διδασκαλία του μαθήματος της Φιλοσοφίας, αλλά αντίθετα οφείλει να την εμπλουτίζει σύμφωνα με τους στόχους που τίθενται στο Πρόγραμμα Σπουδών. 

Η όλη διενέργεια του διαγωνισμού (εκτέλεση, βράβευση, δημοσιοποίηση) θα υλοποιηθεί με ευθύνη των διοργανωτών, χωρίς καμία οικονομική επιβάρυνση των μαθητών για τυχόν τέλη συμμετοχής ή έξοδα διαμονής και διατροφής τους στην Πάτρα, αν προκριθούν στην τελική φάση του, και σύμφωνα με τους κανόνες δεοντολογίας για τη διασφάλιση των προσωπικών δεδομένων των συμμετεχόντων μαθητών και των πνευματικών δικαιωμάτων τους. 

Δεν θα διαφημίζονται άμεσα ή έμμεσα εμπορικά προϊόντα ή εμπορικές επιχειρήσεις εντός του υλικού του διαγωνισμού και των δράσεων στο πλαίσιο της διεξαγωγής του.

1 

1.2. Σκοποί 

Ο Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου στοχεύει στην καλλιέργεια του φιλοσοφικού λόγου στους μαθητές της Β’/θμιας εκπαίδευσης και, μέσω αυτών, γενικότερα στην προαγωγή της φιλοσοφικής σκέψης στην ευρύτερη κοινωνία. Ειδικά αποσκοπεί στην: 

∙ Ενθάρρυνση και ενίσχυση του φιλοσοφικού προβληματισμού και μεθοδικού στοχασμού στους μαθητές του Λυκείου. 

∙ Εξοικείωση των μαθητών με την δυνατότητα συνεκτικής κριτικής θεμελίωσης των πρακτικών και θεωρητικών τους προσανατολισμών στον κόσμο και την ζωή που παρέχει η φιλοσοφία. 

∙ Παροχή δυνατότητας σε μαθητές με ιδιαίτερα φιλοσοφικά ενδιαφέροντα να γνωρίσουν στενότερα και να προσανατολισθούν στο πεδίο της φιλοσοφίας ως επιστημονικού κλάδου. 

∙ Παροχή δυνατότητας σε μαθητές τους οποίους ελκύει η φιλοσοφία να γνωρίσουν αυθεντικά τον φιλοσοφικό τρόπο σκέψης και να εκτιμήσουν ωριμότερα το ενδιαφέρον και τις δυνατότητές τους στο πεδίο αυτό. 

∙ Πρόκριση των μαθητών που θα συμμετέχουν στην ελληνική εκπροσώπηση στην Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας, που διοργανώνεται ετησίως από την Διεθνή Επιτροπή IPO (International Philosophy Olympiad) υπό την αιγίδα της Διεθνούς Ομοσπονδίας Φιλοσοφικών Εταιρειών (FISP: Fédėration  

internationale des sociétés de philosophie).  

∙ Προβολή, τόσο εντός της Ελλάδας, όσο και σε διεθνές επίπεδο, του συντελούμενου εκπαιδευτικού έργου στον τομέα της φιλοσοφίας στην Μ.Ε. 

∙ Ανάδειξη του φιλοσοφικού λόγου ως βάσης για μια συνεκτική και κριτική κοσμοθεώρηση, αλλά και για την προσωπική συγκρότηση του σημερινού ανθρώπου, και κατ’ αυτόν τον τρόπο: 

∙ Ανάδειξη αφ’ ενός μεν της οικουμενικότητας και επικαιρότητας του φιλοσοφικού στοχασμού, αφ’ ετέρου δε της σημασίας και αξίας του ελληνικού φιλοσοφικού λόγου για την ανάπτυξη και εξέλιξη της φιλοσοφίας εν γένει. 

∙ Αναβάθμιση του φιλοσοφικού λόγου στην ελληνική συλλογική συνείδηση, και ειδικότερα στην κοινότητα της Μέσης Εκπαίδευσης, και προαγωγή της φιλοσοφικής στοιχείωσης ευρύτερα στην ελληνική κοινωνία ως α) ιστορικά επιβαλλόμενη επιταγή ειδικά για τον πολιτισμό στην Ελλάδα και  β) συμβολή στην ανοικοδόμηση ενός ώριμου, κριτικού, πνευματικά συγκροτημένου κοινωνικού σώματος και άρα ως συμβολή σε μια σταδιακή αναβάθμιση του κοινωνικού βίου και του δημόσιου λόγου στην Ελλάδα. 

Από την εγκαθίδρυση του Πανελλαδικού Διαγωνισμού καθώς και από την οργανωμένη συμμετοχή της Ελλάδας στην Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας εκτιμάται ότι θα προκύψει συγκεκριμένη ωφέλεια για:

2 

∙ Τους μαθητές που θα συμμετάσχουν, γιατί τους δίδεται η ευκαιρία να εμβαθύνουν την επαφή τους με ένα αντικείμενο που τους ενδιαφέρει, να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους και να ασκήσουν τις σχετικές δεξιότητες, αλλά και να γνωρίσουν βιωματικά τον χώρο της διαλεκτικής αναζήτησης αρχών και την ανάγκη εσωτερικής συνοχής. Ενισχύονται έτσι ατομικά για την παρακολούθηση των σχετικών μαθημάτων του σχολείου και εμπεδώνουν το ενδιαφέρον τους για το πεδίο αυτό. 

∙ Τους ενδιαφερόμενους καθηγητές Μ.Ε. που είτε θα προετοιμάσουν τους μαθητές για τον διαγωνισμό είτε θα συμβάλουν στην διεξαγωγή του, ως διορθωτές/βαθμολογητές, ή θα συνεργασθούν με την Επιστημονική Οργανωτική Επιτροπή για τον καθορισμό της ύλης κ.λ.π., διότι θα ασχοληθούν εντατικότερα, τόσο επί της ουσίας, όσο και από πλευράς παιδαγωγικής και διδακτικής, με ένα αντικείμενο που τους ενδιαφέρει και το διδάσκουν, αλλά και διότι θα έχουν και την δυνατότητα να συνεργασθούν με ειδικούς από τον ακαδημαϊκό χώρο, να προβληματισθούν και να ανταλλάξουν απόψεις για την βελτίωση της διδασκαλίας των σχετικών μαθημάτων στα σχολεία (αντίστοιχο όφελος θα προκύψει και για τους πανεπιστημιακούς συμμετέχοντες). 

∙ Τόσο τους μαθητές, όσο και ‒ιδίως‒ τους καθηγητές που θα καθοδηγήσουν τους μαθητές τους, επειδή θα τους δοθεί η ευκαιρία να αναδειχθεί και να αναγνωρισθεί δημόσια το έργο τους μέσα από διαδικασίες άμιλλας και αριστείας. 

∙ Τις σπουδές φιλοσοφίας στην Ελλάδα, καθώς καθηγητές και μαθητές θα αποκτήσουν σαφέστερη εικόνα για τον χαρακτήρα, το περιεχόμενο και την σημασία του επιστημονικού αυτού κλάδου, με αναμενόμενο αποτέλεσμα ένα υψηλότερο ποσοστό φοιτητών που συνειδητά και από ενδιαφέρον θα επιλέγουν τις σπουδές φιλοσοφίας, πράγμα που θα συμβάλει αφ' εαυτού στην βελτίωση του επιπέδου των σπουδών. 

∙ Για το ΚΕΣ του Παν/μίου του Χάρβαρντ, καθώς οι προαναφερθέντες γενικοί και ειδικοί στόχοι του διαγωνισμού υπηρετούν και τους σκοπούς του έργου αυτών των φορέων. 

∙ Την Π.Ε.Φ., καθώς η φιλοσοφία στην Μέση Εκπαίδευση αποτελεί διακεκριμένη θεματική περιοχή των επιστημονικών και παιδαγωγικών της δραστηριοτήτων. 

∙ Όλους τους εμπλεκόμενους και συνεργαζόμενους φορείς από την ίδια την συνεργασία, καθώς η αμοιβαία γνωριμία και ανταλλαγή μεταξύ των χώρων αυτών θα δώσει την δυνατότητα ουσιαστικότερης και εποικοδομητικής επικοινωνίας προς όφελος των κοινά επιδιωκόμενων στόχων. 

∙ Τα οφέλη αυτά διαχέονται από τους μετέχοντες μαθητές και εκπαιδευτικούς και λειτουργούν πολλαπλασιαστικά στον ευρύτερο κοινωνικό, σχολικό και εξωσχολικό χώρο.

3 

2. ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ - ΚΑΝΟΝΕΣ

2.1. Συμμετοχή 

α) Συμμετοχή στον Πανελλαδικό Μαθητικό Διαγωνισμό Φιλοσοφικού Δοκιμίου (ΠΜΔΦΔ) 

O Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου (ΠΜΔΦΔ) διεξάγεται ενιαία για τους μαθητές όλων των σχολείων της δημόσιας και ιδιωτικής εκπαίδευσης, συμπεριλαμβανομένων και των ελληνικών προγραμμάτων των ξένων σχολείων που λειτουργούν στην ελληνική επικράτεια (βλ. πιο κάτω ειδική ρύθμιση για τους μαθητές των ξένων προγραμμάτων σχολείων που λειτουργούν στην Ελλάδα), καθώς και των ελληνικών σχολείων της αλλοδαπής. 

Ο διαγωνισμός απευθύνεται πρωτευόντως σε μαθητές της Β΄ Λυκείου, χωρίς όμως να αποκλείονται ενδιαφερόμενοι μαθητές άλλων τάξεων του Λυκείου. Οι συμμετέχοντες μαθητές πρέπει να είναι Έλληνες ή αλλοδαποί που διαμένουν νόμιμα στην Ελλάδα ή/και φοιτούν σε ελληνικά σχολεία υπό την ανωτέρω έννοια. Η αίτηση συμμετοχής των ανηλίκων μαθητών στο Διαγωνισμό πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται από δήλωση συναίνεσης εκείνων που ασκούν την γονική μέριμνα. 

Τα σχολεία των οποίων καθηγητές και μαθητές επιθυμούν να συμμετάσχουν στον διαγωνισμό δηλώνουν συμμετοχή στις αρμόδιες Δ/σεις Δ.Ε., όπου συγκροτούνται κατά τις ανάγκες τοπικές οργανωτικές επιτροπές για την διεξαγωγή της πρώτης φάσης του διαγωνισμού. 

Ειδική ρύθμιση για τους μαθητές των ξένων προγραμμάτων των ξένων σχολείων που λειτουργούν στην Ελλάδα: 

α) οι μαθητές αυτής της κατηγορίας μπορούν να δηλώσουν άλλην εκτός της ελληνικής γλώσσα για να διαγωνισθούν, συναγωνίζονται όμως κατά τα άλλα επί ίσοις όροις με τους λοιπούς μαθητές του Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας. β) τα γραπτά των μαθητών αυτών διορθώνονται από ειδικούς βαθμολογητές, οριζόμενους από την Επιστημονική Οργανωτική Επιτροπή. 

γ) οι μαθητές των ξένων προγραμμάτων των ξένων σχολείων που λειτουργούν στην Ελλάδα δεν μπορούν να εκπροσωπήσουν την Ελλάδα στην ΔΟΦ. 

 Ειδική ρύθμιση προβλέπεται και για μαθητές με προβλήματα δυσλεξίας ή ειδικών αναγκών, για τους οποίους εφαρμόζονται κατ’ αναλογίαν και προσαρμοσμένα στις ειδικές συνθήκες του Διαγωνισμού τα από τον νόμο προβλεπόμενα (πρακτικές οδηγίες ανακοινώνονται σε εγκύκλιο που εκδίδεται έγκαιρα πριν από τον προκριματικό διαγωνισμό).

4 

β) Συμμετοχή στην Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας (ΔΟΦ) 

∙ Ο Διαγωνισμός είναι ενιαίος: οι νικητές του ΠΜΔΦΔ προτείνονται για πρόκριση στην ΔΟΦ (βλ. κάτω 2.3. Β).  

∙ Ο διαγωνισμός της ΔΟΦ πραγματοποιείται για όλους τους συμμετέχοντες σε μια για αυτούς ξένη γλώσσα: αγγλικά – γερμανικά – γαλλικά – ισπανικά (δηλαδή, για κανένα στην μητρική του γλώσσα). 

∙ Επίσης πραγματοποιείται υποχρεωτικά με χρήση Η/Υ. 

 Για τον λόγο αυτόν οι μαθητές, κατά την δήλωση της συμμετοχής τους στον ΠΜΔΦΔ στα σχολεία τους, δηλώνουν, επί πλέον, εάν ενδιαφέρονται να διαγωνισθούν και για την ελληνική εκπροσώπηση στην Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας. Για την δήλωση συμμετοχής δεν απαιτούνται πιστοποιητικά γλωσσομάθειας. 

Η δήλωση συμμετοχής των ανηλίκων μαθητών στη ΔΟΦ πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται από δήλωση συναίνεσης εκείνων που ακούν την γονική μέριμνα.  Οι δεξιότητες στην ξένη γλώσσα και την χρήση Η/Υ εξετάζονται επί πλέον, κατά την τελική φάση του πανελλήνιου διαγωνισμού, μεταξύ των μαθητών που θα δηλώσουν το ενδιαφέρον τους για συμμετοχή στην Διεθνή Ολυμπιάδα. Στην Ελληνική αποστολή στην ΔΟΦ μετέχουν ένας εκπρόσωπος του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών και ένας καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης, συνοδός του πρώτου ή του δεύτερου της κατάταξης, και, αν κωλύεται, καθηγητής που είχε συνοδεύσει τους μαθητές σε παλαιότερη συμμετοχή στην ΔΟΦ.  Συμπληρωματικές ρυθμίσεις που αφορούν στην οργάνωση της ελληνικής εκπροσώπησης και στην συγκρότηση της ομάδας με την συμμετοχή εκπαιδευτικών, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα από την Διεθνή Επιτροπή IPO, θεσπίζονται σε ειδικό κανονισμό. 

2.2. Θέμα του διαγωνισμού 

 Το θεματικό πεδίο ή τα θεματικά πεδία του διαγωνισμού με επαρκή ενημέρωση για την προετοιμασία των μαθητών ανακοινώνεται έως τα τέλη Σεπτεμβρίου της εκάστοτε σχολικής χρονιάς από την Επιστημονική Οργανωτική Επιτροπή του Διαγωνισμού. 

Για τη γνωστοποίηση και διάχυση του διαγωνισμού χρησιμοποιείται ο επίσημος ιστότοπος του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Μόνο το περιεχόμενο των εγγράφων και των ανακοινώσεων που περιλαμβάνονται σε αυτόν είναι αυθεντικό και δεσμευτικό. Ο ιστότοπος του Τμήματος μπορεί να περιλαμβάνει συνδέσμους προς άλλες ιστοσελίδες ή μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ώστε με τρόπο θεμιτό και πρόσφορο να διαχέεται δημόσια η απαραίτητη πληροφόρηση. 

Η ύλη του διαγωνισμού ορίζεται εντός του πλαισίου των θεματικών περιοχών που περιλαμβάνονται στην ύλη των διδασκομένων στην Μ.Ε. μαθημάτων φιλοσοφίας αλλά και των φιλοσοφικών θεμάτων άλλων μαθημάτων (αρχαία γραμματεία, πολιτική

5 

αγωγή, αρχές δικαίου, ιστορία, επί μέρους θέματα στα μαθήματα παραγωγής λόγου κ.λ.π.) 

Για την επιστημονική υποστήριξη των συμμετεχόντων, καθώς και του έργου των καθηγητών που θα προετοιμάσουν τους μαθητές, λειτουργεί ειδική ιστοσελίδα του Τμήματος Φιλοσοφίας του Παν/μίου Πατρών, όπου αναρτώνται προτάσεις βιβλιογραφίας, παραδείγματα θεμάτων, ενώ υπάρχει και δυνατότητα επικοινωνίας, απάντησης ερωτήσεων, κ.λ.π. Επίσης, μέσω ανακοινώσεων στην ιστοσελίδα θα ενημερώνονται οι ενδιαφερόμενοι για την πορεία της διαδικασίας και ό,τι άλλο προκύπτει. 

2.3. Φάσεις 

Ο Πανελλαδικός Διαγωνισμός Φιλοσοφίας διεξάγεται σε δύο φάσεις, μια προκριματική και μια τελική. Τα γραπτά παραδίδονται ανώνυμα.  

Α. Προκριματική φάση: 16 Ιανουαρίου 2021 

Διεξάγεται τοπικά με την συνδρομή των αρμοδίων γραφείων Δ/σης Δ.Ε. και των τοπικών συνδέσμων φιλολόγων της Π.Ε.Φ. Εάν λόγοι δημόσιας υγείας το επιβάλλουν, και ειδικά σε περίπτωση που τα σχολεία παραμένουν κλειστά σε περίπτωση επιδημιών ή πανδημίας, είναι δυνατή η εξ αποστάσεως μέσω διαδικτύου διεξαγωγή της Α΄ φάσης του διαγωνισμού, σύμφωνα με οδηγίες που θα εκδίδει η οργανωτική επιτροπή με εγκύκλιό της.  

Η προκριματική φάση περιλαμβάνει δύο αξιολογήσεις:  

α) αξιολόγηση των ανωνυμοποιημένων δοκιμίων (4-6 χειρογράφων σελίδων) από δύο καθηγητές της Δ.Ε. με ανάρτηση αποτελεσμάτων ανά Δ/ση Δ.Ε. και πρόκριση βάσει αυτών των αξιολογήσεων των γραπτών με επιτυχία 80% του άριστα και άνω. (16/20). Σε περίπτωση απόκλισης των δυο βαθμολογιών άνω των 3 μονάδων η Δ.Δ.Ε. ορίζει αναβαθμολογητή. Ο βαθμός του αναβαθμολογητή είναι ο τελικός βαθμός του γραπτού στην Α΄φάση διόρθωσης. Τα γραπτά που θα έχουν βαθμό επιτυχίας κατώτερο του 80% του άριστα δεν προχωρούν στη δεύτερη φάση αξιολόγησης. Προκειμένου να εξασφαλιστεί το αδιάβλητο του Διαγωνισμού η Οργανωτική Επιτροπή καθορίζει εγκαίρως σε ποιά Δ.Δ.Ε. θα πρέπει να αποσταλούν τα γραπτά από κάθε εξεταστικό κέντρο προκειμένου να αξιολογηθούν.  

Η αξιολόγηση των δοκιμίων επιτελείται βάσει 5 κριτηρίων, όπως αυτά ισχύουν και εφαρμόζονται στη ΔΟΦ. Τα κριτήρια αυτά είναι τα κάτωθι: 

1. Άμεση θεματική συνάφεια με το υπό εξέταση θέμα ή φιλοσοφικό ζήτημα (έως 3 βαθμοί) 

2. Φιλοσοφική στοιχείωση του θέματος (έως 5 βαθμοί) 

3. Πειστικότητα και προσφορότητα των χρησιμοποιουμένων επιχειρημάτων (έως 4 βαθμοί) 

4. Λογική συνέπεια και συνοχή του γραπτού (έως 4 βαθμοί)

6 

5. Πρωτοτυπία σκέψης, λόγου και έκφρασης του συμμετέχοντος (έως 4 βαθμοί) 

Τα δοκίμια αξιολογούνται με κλίμακα από 1-20 και μόνο με ακέραιες μονάδες. β) Όλα τα γραπτά αποστέλλονται στην Οργανωτική Επιτροπή στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Από αυτά, όσα έχουν βαθμολογηθεί έως 15/20 αρχειοθετούνται μέχρι τη λήξη του Διαγωνισμού. Οσα έχουν βαθμό επιτυχίας 16/20 και άνω (άνω του 80% του άριστα) αξιολογούνται εκ νέου από ένα διορθωτή μέλος ΔΕΠ ή ΕΔΙΠ του Τμήματος Φιλοσοφίας ΠΠ που ορίζεται από την Επιτροπή. Τα δοκίμια αξιολογούνται με κλίμακα από 1-20 και επιτρέπεται και η απόδοση μισού της μονάδας (0,5). 

Ο τελικός βαθμός επιτυχίας εξάγεται με συντελεστή 40% από τον μέσο όρο των δυο βαθμολογιών της πρώτης διόρθωσης και 60% από τον βαθμό της δεύτερης αξιολόγησης. Σε περίπτωση διαφοράς στην βαθμολογία άνω των τριών (3,0) μονάδων το γραπτό αναβαθμολογείται από μέλος ΔΕΠ του Τμήματος Φιλοσοφίας που ορίζεται από την Οργανωτική Επιτροπή Διεξαγωγής του Διαγωνισμού. Ο τελικός μέσος όρος προκύπτει από τον βαθμό του αναβαθμολογητή με συντελεστή 60% και τον μέσο όρο των δυο βαθμολογιών της Α΄φάσης διόρθωσης με συντελεστή 40%. 

Αποτελέσματα των προκριματικών είναι: 

α) η κατά σειρά επιτυχίας κατάταξη των 20 πρώτων συμμετεχόντων στο Β’ γύρο αξιολόγησης και η πρόσκληση των 15 πρώτων μαθητών κατά σειρά βαθμολογίας για τον τελικό διαγωνισμό που πραγματοποιείται επιτοπίως στο Παν/μιο Πατρών, εκτός όλως εξαιρετικών και απροβλέπτων περιπτώσεων απτομένων θεμάτων δημόσιας υγείας, οπότε ο Β΄γύρος αξιολόγησης λαμβάνει χώρα εξ αποστάσεως, σύμφωνα με τις οδηγίες που εκδίδει με ειδική εγκύκλιο η Οργανωτική Επιτροπή.  Οι καταταγέντες στις θέσεις 16-20 θεωρούνται επιλαχόντες. 

β) η συγκρότηση της ομάδας μεταξύ των προκρινομένων μαθητών που έχουν δηλώσει ενδιαφέρον και για την ΔΟΦ, οι οποίοι θα συμμετάσχουν στην συνοδευτική δοκιμασία στην ξένη γλώσσα, που επίσης πραγματοποιείται στην Πάτρα υπό τις ανωτέρω προϋποθέσεις.  

γ) Κατ’ εξαίρεσιν, στην περίπτωση, κατά την οποίαν μεταξύ των προκρινομένων για τον τελικό του Πανελληνίου Διαγωνισμού ο αριθμός μαθητών που έχουν δηλώσει συμμετοχή και για τον διεθνή διαγωνισμό δεν υπερβαίνει τους δέκα (10), και προκειμένου η διαγωνιστική διαδικασία να εγγυάται την κατά το δυνατόν καλύτερη εθνική εκπροσώπηση από άποψη δυνατότητας φιλοσοφικής έκφρασης σε ξένη γλώσσα, προκρίνονται για τον πανελλήνιο τελικό έως το πολύ πέντε (5) ακόμη επιλαχόντες μαθητές, υπό την προϋπόθεση ότι δηλώνουν ενδιαφέρον για συμμετοχή στη ΔΟΦ. Εάν ο αριθμός όσων έχουν εξ αρχής δηλώσει συμμετοχή στη ΔΟΦ αριθμεί από 11 και πάνω δεν καλούνται από την Οργανωτική Επιτροπή επιλαχόντες μαθητές. Η πρόσκληση των επιλαχόντων λαμβάνει χώρα με βάση το ποσοτικό κριτήριο της

7 

υπέρβασης του αριθμού των 10 συμμετεχόντων στην δοκιμασία για εξέταση στην ξένη γλώσσα. Εάν μεταξύ των πρώτων είκοσι (20) στην τελική κατάταξη του προκριματικού δεν συμπληρώνεται αριθμός ενδιαφερομένων για τη ΔΟΦ άνω των δέκα (10), η δοκιμασία στην ξένη γλώσσα πραγματοποιείται ανεξαρτήτως τελικού αριθμού ενδιαφερομένων. 

Τα αποτελέσματα ανακοινώνονται από την Επιτροπή Διεξαγωγής του Διαγωνισμού στις Δ/σεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ενώ αναρτώνται και στην ιστοσελίδα του Διαγωνισμού. 

Β. Τελική φάση: Παρασκευή και Σάββατο, 13-14 Μαρτίου 2021 

Διεξάγεται στο Παν/μιο Πατρών (με επιφύλαξη σε σχέση με τους όρους που αναφέρθηκαν ανωτέρω) και περιλαμβάνει: 

 α) τον Τελικό του Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφικού Δοκιμίου: μεταξύ των κατά τα ανωτέρω κατά κανόνα έως 15 και κατ’ εξαίρεση έως 20 προκριθέντων για την ανάδειξη τριών (3) νικητών. Η γλώσσα του διαγωνισμού είναι η ελληνική. Τα γραπτά αξιολογούνται από δύο βαθμολογητές, που ορίζονται μεταξύ των μελών της Επιστημονικής Ομάδας της Επιτροπής και των διδασκόντων του Τμήματος Φιλοσοφίας Παν/μίου Πατρών.  Τα δοκίμια αξιολογούνται με κλίμακα από 1-20 και επιτρέπεται και η απόδοση μισού της μονάδας (0,5). Εάν υπάρχει απόκλιση άνω των 3 μονάδων καλείται να διορθώσει το γραπτό αναβαθμολογητής. Ο βαθμός του αναβαθμολογητή είναι ο τελικός βαθμός του γραπτού. 

Οι συμμετέχοντες στον τελικό που κατατάσσονται στις επόμενες θέσεις λαμβάνουν ειδικές τιμητικές διακρίσεις ανάλογα με την τελική βαθμολογία τους και την τελική θέση κατάταξής τους κατόπιν λήψης απόφασης από την Οργανωτική Επιτροπή. Τιμητική Διάκριση, Βραβείο, Επαινος ή Εύφημη Μνεία μπορεί να αποδοθεί είτε σε Σχολεία, των οποίων περισσότεροι μαθητές συμμετέχουν στον Τελικό, είτε σε μεμονωμένους καθηγητές ΔΕ, των οποίων μαθητές συχνά διακρίνονται στο Διαγωνισμό. 

β) την συνοδευτική δοκιμασία συγγραφής δοκιμίου σε ξένη γλώσσα για την συμμετοχή στην ΔΟΦ μεταξύ των προκριθέντων μαθητών που έχουν δηλώσει το ενδιαφέρον τους να συμμετάσχουν στην ΔΟΦ. Η δοκιμασία διεξάγεται στην ξένη γλώσσα που έχει δηλώσει ο κάθε μαθητής και υποχρεωτικά με χρήση Η/Υ. Από τους μαθητές ζητείται να αποδείξουν την ικανότητά τους στον χειρισμό φιλοσοφικού λόγου στην ξένη γλώσσα, αναπτύσσοντας ένα θέμα από τις θεματικές περιοχές του διαγωνισμού, σε ένα κείμενο 800 – 1000 λέξεων. Τα γραπτά αξιολογούνται από δύο βαθμολογητές, που ορίζονται μεταξύ των μελών της Επιστημονικής Επιτροπής Διοργάνωσης του Διαγωνισμού και των διδασκόντων του Τμήματος Φιλοσοφίας Παν/μίου Πατρών.

8 

γ) την πρόκριση των μαθητών που θα συμμετάσχουν στην Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας:  

για την συμμετοχή στην Διεθνή Ολυμπιάδα Φιλοσοφίας προκρίνονται έως δύο μαθητές κατά σειράν επιτυχίας τους στον πανελλήνιο τελικό, εφ’ όσον η επίδοσή τους στο συνοδευτικό τεστ στην ξένη γλώσσα κριθεί ως επαρκής (πολύ καλή ή άριστη) για τους σκοπούς της συμμετοχής. Συγκεκριμένα ισχύουν τα εξής: (α) Η σειρά της πρόκρισης είναι η σειρά επιτυχίας στον πανελλήνιο τελικό διαγωνισμό. (β) Σε περίπτωση ισοβαθμίας στον πανελλήνιο τελικό προκρίνεται ο μαθητής με την καλύτερη επίδοση στη δοκιμασία στην ξένη γλώσσα. (γ) Σε περίπτωση ισοβαθμίας και ως προς αυτό περισσοτέρων των δύο μαθητών, επιλαμβάνεται του ζητήματος η Επιτροπή Διεξαγωγής του Διαγωνισμού, η οποία αποφασίζει με ευθύνη της βάσει πιθανών άλλων αιτιολογημένων κριτηρίων ή ελλείψει κριτηρίων με κλήρωση. (δ) Σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αποσταλούν στην ΔΟΦ περισσότεροι από δύο μαθητές. 

 δ) Ημερίδα Φιλοσοφίας και Βράβευση 

Η διεξαγωγή του τελικού διαγωνισμού στο Πανεπιστήμιο Πατρών συνδυάζεται με ημερίδα φιλοσοφίας, σε θέμα κοινού ενδιαφέροντος για την Δευτεροβάθμια και την Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση, ανοικτή για ενδιαφερόμενους εκπαιδευτικούς και μαθητές. 

Η αναγόρευση των νικητών και η απονομή των βραβείων γίνεται σε ειδική τελετή. Ως βραβείο δωρίζεται στους τρείς επικρατέστερους μαθητές μια σειρά επιλεγμένων βιβλίων φιλοσοφίας. Τα βραβεία χορηγούνται από το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών (Ελλάδας) του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. 

3. ΘΕΜΑ ΤΟΥ 10ου ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ (2020-21)

 3.1 Θέμα του Διαγωνισμού: 

Η βίωση του Οριακού: Κρίση - Ανάγκη – Μεταστροφή 

Η αντιμετώπιση κρίσιμων και οριακών στιγμών είναι κάτι που όλοι οι άνθρωποι βιώνουν στη ζωή τους. Η λήψη απόφασης για τις μετά το λύκειο επιλογές μας, η αντιμετώπιση μιας ξαφνικής ασθένειας, η μετανάστευση, η συνάντηση με μια νέα θρησκεία ή μια νέα πολιτική ιδεολογία, η ριζική και απρόοπτη αλλαγή πολιτεύματος και το ξέσπασμα μιας επιδημίας είναι μερικά μόνο παραδείγματα της βίωσης του οριακού. Δυο είναι τα βασικά της χαρακτηριστικά: το μη προβλέψιμο και η συνειδησιακή μεταστροφή. Παρά την ανάγκη του ανθρώπου να ελέγξει το μέλλον του οργανώνοντας σχέδια ζωής, οι κρίσιμες και οριακές στιγμές έρχονται να μας θυμίσουν τα όρια αυτού του ενεργήματος του σχεδιασμού και να αναδείξουν την σημαντικότητα του απρόβλεπτου ως απαρχή για την οργάνωση των νέων αυτονόητων της ζωής μας. Οι ζωή μετά την βίωση του οριακού είναι τελείως διαφορετική σε σχέση με αυτό που

9 

ήταν πριν. Ο εσωτερικός κλονισμός, εγκαλώντας μας είτε να αποφασίσουμε είτε να αναστοχαστούμε σε βάθος και εκ νέου, είναι η απαρχή ενός νέου εαυτού και μιας νέας σύλληψης του κόσμου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η λήψη απόφασης δεν συνιστά το αποτέλεσμα μιας μηχανιστικής διαδικασίας αλλά μάλλον είναι αυτό που μας συγκροτεί ως ηθικά υποκείμενα στο βαθμό που είμαστε εμείς οι ίδιοι αυτοί οι οποίοι αναλαμβάνουμε την ευθύνη τού γιατί κάνουμε συγκεκριμένες επιλογές και όχι άλλες. Από την άλλη μεριά, σύμφωνα με τον Karl Jaspers, ένας τέτοιος κλονισμός είναι η πηγή του φιλοσοφείν. Η αναμέτρηση με αυτές τις οριακές καταστάσεις συνιστά το προ φιλοσοφικό θεμέλιο του φιλοσοφικού στοχασμού. Όπως λέει ο ίδιος: «έναντι των οριακών καταστάσεων αντιδρούμε είτε με την απόκρυψή τους είτε – όταν πράγματι τις βλέπουμε καθαρά – με την απελπισία και την μεταστροφή: γινόμαστε οι εαυτοί μας με την μεταμόρφωση της συνείδησης που έχουμε για το Είναι». Μόνο ως απαισιόδοξη δεν θα πρέπει να ιδωθεί η βίωση του οριακού καθώς είναι η ίδια η εμπειρία της αποτυχίας μέσα από την οποία ολοκληρώνεται η μεταστροφή και η ανακάλυψη των νέων δυνατοτήτων που διανοίγονται. Τέλος, η μεταστροφή της συνείδησης στον Πλατωνικό μύθο του Σπηλαίου είναι αποτέλεσμα της συνάντησης με τη γνώση του αγαθού. Ως εκ τούτου, μερικά από τα ερωτήματα που πλαισιώνουν το φετινό μας διαγωνισμό είναι τα εξής: 

✔ Κάτω από ποιες προϋποθέσεις μπορεί η βίωση του οριακού να είναι επωφελής για τον εαυτό; 

✔ Με ποιους τρόπους η βίωση του οριακού συνδέεται με ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις (όπως για παράδειγμα η πρόσφατη εμπειρία της πανδημίας); 

✔ Ποια είναι η σχέση μεταξύ της μεταστροφής και της ηθικής συγκρότησης του εαυτού; 

✔ Με ποιους τρόπους μπορούν οι οριακές καταστάσεις να αλλάξουν την σχέση μας με τους άλλους και την κοσμοθεωρία μας; 

✔ Ποιος ο ρόλος της γνώσης στην διαχείριση της οριακότητας των κρίσιμων καταστάσεων; 

3.2 Προετοιμασία 

 Το θέμα του 10ου Διαγωνισμού 2020/2021 δίδεται ενιαίο ως τίτλος και ακολουθεί η περιγραφή της διάρθρωσής του ως προς τις επιμέρους θεματικές του. 

3.3 Τα ερωτήματα του διαγωνισμού 

∙ Θα τεθούν τρία ερωτήματα εντός του πλαισίου της ενιαίας θεματικής. ∙ Οι μαθητές θα έχουν την δυνατότητα να επιλέξουν ένα από τα τρία ερωτήματα σύμφωνα με τους όρους του 10ου διαγωνισμού. 

∙ Τα ερωτήματα του διαγωνισμού θα αντλούνται από την ενιαία θεματική: «Η Βίωση του οριακού: κρίση – ανάγκη – μεταστροφή» όπως αυτή θα οριοθετηθεί από τα υποδεικνυόμενα βασικά κείμενα.

10 

∙ Ωστόσο, θα είναι ερωτήματα που θα επιτρέπουν την θεματοποίηση διαφορετικών οπτικών και θα ενθαρρύνουν την αυτόνομη, κριτική και πρωτότυπη ανάπτυξη καθώς και προεκτάσεις σε σύγχρονους προβληματισμούς. 

∙ Ο μαθητής θα κληθεί με αφετηρία και με βάση την κατανόηση των θεμάτων και των κειμένων με τα οποία έχει ασχοληθεί, καθώς και την τεχνική και ιστορική γνώση που έχει αποκομίσει, να αναπτύξει αυτοδύναμα έναν κριτικό προβληματισμό γύρω από ένα ζήτημα. 

∙ Κριτήρια αξιολόγησης των δοκιμίων θα είναι: η τεχνική καθαρότητα των εννοιών και των διανοημάτων (εννοιολογική σαφήνεια, ακρίβεια), καθώς και η ιστορική κατανόηση ως προϋποθέσεις, κυρίως όμως η ικανότητα αυτοδύναμης συνθετικής και κριτικής σκέψης και ανάπτυξης των θεμάτων και η πρωτοτυπία της επεξεργασίας. 

4. ΡΥΘΜΙΣΗ ΕΠΙ ΜΕΡΟΥΣ ΖΗΤΗΜΑΤΩΝ – ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

 

4.1. Ρύθμιση επί μέρους ζητημάτων 

Οποιαδήποτε ειδικά ή επί μέρους ζητήματα προκύψουν είτε κατά την εφαρμογή του Κανονισμού είτε στην πρακτική οργάνωση του Διαγωνισμού θα αντιμετωπισθούν από την Επιστημονική Επιτροπή Διεξαγωγής του Διαγωνισμού με πρωταρχική ευθύνη του επισπεύδοντος Τμήματος Φιλοσοφίας του Παν/μίου Πατρών σε συνεργασία και με τις αρμόδιες Υπηρεσίες της Δ.Ε. καθώς και με την συνδρομή των Συνδέσμων Φιλολόγων σε τοπικό ή της Π.Ε.Φ. σε κεντρικό επίπεδο. 

4.2. Επιτροπές: Βάσει των αποφάσεων της υπ’ αριθμ. 89/16.6.2020 ΓΣ του Τμήματος Φιλοσοφίας συγκροτήθηκε η Οργανωτική Επιτροπή Διεξαγωγής του Διαγωνισμού ως ακολούθως: 

Μιχαήλ Παρούσης Αναπλ. Καθηγητής,  

Κυριακή Γουδέλη, Αναπλ. Καθηγήτρια 

Μιχαήλ Χριστοδούλου, ΕΔΙΠ Τμήματος Φιλοσοφίας, 

4.3. Επικοινωνία 

∙ Ανακοινώσεις, πληροφορίες, οδηγίες, επιστημονική υποστήριξη Διαγωνισμού στην ιστοσελίδα: 

www.contest.philosophy-upatras.gr 

∙ Για όλα τα άλλα θέματα στην ηλ. διεύθυνση: 

philosophia.diagonismos@gmail.com καθώς και στην Γραμματεία του Διαγωνισμού, 

Δρ Μιχάλης Χριστοδούλου, ΕΔΙΠ, τηλ επικοινωνίας: 2610 997231 ∙ Τηλέφωνο επικοινωνίας Συντονιστή της Επιτροπής,  

Μ. Παρούσης, 6934241862

11 

∙ Ταχυδρομική διεύθυνση: 

Τμήμα Φιλοσοφίας 

(για τον10ο Πανελλαδικό Μαθητικό Διαγωνισμό Φιλοσοφικού Δοκιμίου) Πανεπιστήμιο Πατρών - Πανεπιστημιούπολη Ρίου - 26504 Πάτρα

«Γιατί το Σύμπαν είναι τόσο απλό;». Του Αντώνη Αντωνίου. “Perché è l'Universo talmente semplice?”; Collaborazione del Dr A. Antoniu.“Why is the Universe so simple?”; an article by PhD Antonios Antoniou

Με μια εκλεκτή συνεργασία του ο φίλος και από παλιά γνώριμος του συλλόγου μας Αντώνης Αντωνίου, Δρ Αστροφυσικής Παν/μίου Αθηνών και επιστημονικός υπεύθυνος της Εστίας Γνώσης Χαλκίδας, ποιεί εξαιρετική τιμή στο ιστολόγιό μας. Το άρθρο του, δοκιμιακό κείμενο με φιλοσοφικές προεκτάσεις, το δημοσιεύουμε ολόκληρο, λόγω της θεματολογίας και της σημαντικότητάς του.

.............................................

Γιατί το Σύμπαν είναι τόσο απλό; 
Αντώνιος Α. Αντωνίου
Δρ. Αστροφυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών

 "Η ύπαρξη του Σύμπαντος έχει νόημα μόνο αν περιέχει μια συνείδηση 

ικανή να εκτιμά την οργάνωση, την ομορφιά και την αρμονία του"

Η δυνατότητα κατανόησης του Σύμπαντος
Ο τίτλος του άρθρου αυτού εκφράζει μια παράφραση της διαπίστωσης του μεγάλου ογκόλιθου της επιστήμης, του Άλμπερτ Αϊνστάιν (Albert Einstein, 1879-1955), «Αυτό που είναι ακατανόητο είναι γιατί το Σύμπαν είναι κατανοητό». Πράγματι., αν κάνουμε μερικές σκέψεις, θα δούμε ότι η παραπάνω ρήση έχει μια βαθειά φιλοσοφική διάσταση. Οι εκπληκτικές επιτυχίες της επιστήμης, που καθημερινά σχεδόν παρατίθενται στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και στη διάρκεια των ειδησεογραφικών δελτίων, μας κάνουν να ξεχνάμε πως είναι σχεδόν θαύμα ότι η επιστήμη λειτουργεί. Αυτό συμβαίνει γιατί η Κτίση ή ,αν θέλετε, η Φύση χαρακτηρίζεται από κανονικότητες που ονομάζονται «νόμοι». Ωστόσο, ένας δεύτερος παράγοντας εξίσου σημαντικός είναι ότι ο εγκέφαλός μας είναι ικανός να αντιληφθεί αυτές τις κανονικότητες. Πράγματι, η Κτίση μας στέλνει νότες μουσικής, αλλά δεν μας δίνει τη μελωδία. Στο χέρι μας είναι να την αποκωδικοποιήσουμε. Αν παρατηρήσουμε τις κανονικότητες, η σημασία τους δεν είναι πάντοτε εμφανής. Η ανατολή και η δύση του Ήλιου μας γοητεύουν με τις μωβ και πορτοκαλί τους αποχρώσεις. Όμως χρειάσθηκε να περιμένουμε μέχρι τον 18ο αιώνα έως ότου ο γάλλος φυσικός Λεόν Φουκό (Leon Foucault, 1819-1868) να αναρτήσει το εκκρεμές από την οροφή του «Πάνθεον» στο Παρίσι, και να παρατηρήσει ότι το επίπεδο ταλάντωσης του εκκρεμούς άλλαζε ανάλογα με τον ήλιο στις διάφορες ώρες της ημέρας, για να καταλάβουμε ότι ο Ήλιος ανατέλλει και δύει επειδή η Γη κάνει μια πλήρη περιστροφή γύρω από τον εαυτό της κάθε 24 ώρες. Χρειάσθηκε η ιδιοφυία ενός Γιοχάννες Κέπλερ (Johannes Kepler, 1571-1630) και ενός Ισαάκ Νεύτωνα (Isaac Newton, 1642-1727) για να ξεδιαλύνουμε το μυστήριο της κίνησης των πλανητών (μυστήριο που απασχολούσε και τους αρχαίους μας προγόνους) και να καταλάβουμε ότι κινούνται σε ελλειπτικές τροχιές, με τον Ήλιο τοποθετημένο σε μια από τις εστίες της έλλειψης.
Το μήνυμα της Φύσης φθάνει σε εμάς κωδικοποιημένο και στο χέρι μας είναι να το αποκωδικοποιήσουμε. Το εκπληκτικό είναι ότι ο εγκέφαλός μας είναι σε θέση να αποκρυπτογραφήσει, τουλάχιστον εν μέρει, τον κοσμικό αυτό κώδικα και έτσι μπορούμε να προοδεύσουμε προς μια πληρέστερη κατανόηση του κόσμου.

Θα μπορούσαμε να ζούσαμε σε ένα Σύμπαν μη κατανοητό;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι σαφώς καταφατική. Κάλλιστα θα μπορούσαμε να ζούμε σε ένα σύμπαν όπου οι κανονικότητες θα ήταν τόσο συγκεκαλυμμένες, τα κίνητρα τόσο καλά κρυμμένα, η μελωδία τόσο απόκρυφη που η αποκωδικοποίηση του κοσμικού κώδικα θα απαιτούσε ασύγκριτα πιο πολλές διανοητικές ικανότητες από αυτές που διαθέτει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Αλλά θα μπορούσαμε να ζούμε και σε ένα σύμπαν που οι κανονικότητες θα ήταν τόσο εμφανείς και διάφανες, που θα τις είχαμε μπροστά στα μάτια μας και δεν θα χρειαζόταν καμιά διανοητική προσπάθεια να καταλάβουμε το νόημά τους. Βρισκόμαστε δηλαδή σε ένα ενδιάμεσο σύμπαν. Και αυτή είναι η πρώτη «σύμπτωση». Δεν ζούμε σε καμιά από τις δύο παραπάνω ακραίες περιπτώσεις, αλλά ζούμε, όπως είπαμε, σε ένα ενδιάμεσο σύμπαν όπου η δυσκολία του κοσμικού κώδικα μοιάζει μυστηριωδώς προσαρμοσμένη στη δυνατότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου να την καταλάβει. Το έργο δεν είναι εύκολο, αλλά δεν είναι και ακατόρθωτο. Είναι αρκετά δύσκολο ώστε να αποτελεί για μας μια σοβαρή πρόκληση, χωρίς να μας αποθαρρύνει και να μας αναγκάζει να κατεβάσουμε τα όπλα. Μου έρχονται στο νου πάλι τα λόγια του Αϊνστάιν «Ο Θεός είναι περίπλοκος, αλλά δεν είναι κακός». Περίπλοκος, επειδή το μυστικό της μελωδίας δεν μας το προσφέρει στο πιάτο. Και δεν είναι κακός – αν ήταν ποτέ δυνατόν- γιατί, αφού βάλουμε τα δυνατά μας, θα μπορέσουμε να αποκωδικοποιήσουμε αυτόν τον κώδικα. Δεν βρισκόμαστε στην ίδια κατάσταση με τις κάμπιες, που υφίστανται τους φυσικούς νόμους χωρίς ποτέ να τους καταλαβαίνουν. Μια δεύτερη «σύμπτωση», εξίσου εκπληκτική, αφορά τη δυνατότητα του εγκεφάλου μας να αφομοιώνει συγκεκριμένα γεγονότα και αφηρημένες έννοιες, την ικανότητα να μαθαίνει φυσική, χημεία, μαθηματικά, πληροφορική, μουσική, λογοτεχνία κλπ. Για να μπορεί να δημιουργεί αυτό που λέμε επιστήμη.

 Ποια η θέση μας μπροστά σε αυτές τις «συμπτώσεις»;
Τι στάση να κρατήσουμε μπροστά σ’ αυτές τις εκπληκτικές «συμπτώσεις», ανάμεσα δηλαδή στις ιδιότητες του εγκεφάλου και σε αυτές που αποκαλούνται «φυσικοί νόμοι» και που μας επιτρέπουν να αποκωδικοποιήσουμε το μυστικό αυτής της μελωδίας;
Για έναν αμετάπειστο δαρβινιστή, οι συμπτώσεις αυτές δεν έχουν τίποτα το μυστηριώδες. Είναι απλώς αποτέλεσμα της φυσικής επιλογής που σχημάτισε και διαμόρφωσε τον εγκέφαλο του ανθρώπου κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορεί να κατανοεί τους φυσικούς νόμους και να προσαρμόζεται όσο το δυνατόν καλύτερα για να επιβιώσει. Το επιχείρημα αυτό, σύμφωνα με τη άποψη πολλών, είναι και από επιστημονική άποψη εξαιρετικά ισχνό. Η δαρβινική εξέλιξη συνεισέφερε σίγουρα στην ανάπτυξη των νοητικών μας ικανοτήτων για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις αλλαγές του περιβάλλοντος. Όμως οι ικανότητες αυτές έχουν συγκεκριμένο και πρακτικό χαρακτήρα. Έτσι, ο άνθρωπος έμαθε να κρύβεται από τα αρπακτικά, να προστατεύεται από την κακοκαιρία, να αγωνίζεται ενάντια στο κρύο ή τη ζέστη, να βρίσκει την τροφή του ή να αποφεύγει τα αντικείμενα που πέφτουν πάνω του. Όμως είναι πολύ αμφίβολο ότι ο αγώνας για την επιβίωση απαιτεί γνώση των νόμων της βαρύτητας ή της διάδοσης του φωτός, κατανόηση του σχηματισμού των γαλαξιών ή της μαύρης τρύπας, ή ακόμα λεπτομερή εξοικείωση με τη δομή των ατόμων. Αυτή η καθαρά διανοητική γνώση, θεωρητικά, δεν προσφέρει κανένα βιολογικό πλεονέκτημα. Δύσκολα συνδέουμε την πρόοδό μας στα μαθηματικά με την αύξηση των πιθανοτήτων μας να επιζήσουμε. Το να μάθουμε πώς και από τί είναι φτιαγμένο το Σύμπαν δεν μας χρησιμεύει καθόλου στον ανταγωνισμό για το σφετερισμό των περιορισμένων φυσικών πόρων του πλανήτη.
Θα μπορούσε βέβαια να αντιταχθεί το επιχείρημα ότι η γνώση, για παράδειγμα, των μυστηρίων του ατόμου επιτρέπει την κατασκευή ενός πυρηνικού εργοστασίου, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την οικειοποίηση αυτών των περιορισμένων πόρων. Πρέπει όμως να τονίσουμε ότι η επιστήμη γενικά δεν γεννήθηκε για ωφελιμιστικούς σκοπούς. Όταν για παράδειγμα ο Αϊνστάιν ανακάλυψε ότι η ύλη είναι μιας μορφή ενέργειας, δεν περνούσε καν από το μυαλό του η κατασκευή της ατομικής βόμβας. Το κίνητρό του δεν αφορούσε θέματα επιβίωσης ή ανταγωνισμού. Ήταν απορροφημένος από τη σχετικότητα του χρόνου και του χώρου.
Είναι εξίσου ακριβές ότι η βαθύτερη γνώση των φυσικών νόμων- αν και αρχικά παρακινήθηκε από καθαρά αισθητικά και διανοητικά κίνητρα- παράγει τεχνολογικές εφαρμογές, που στην πλειονότητά τους συνεισφέρουν στην αύξηση της ευημερίας της κοινωνίας. Η γνώση των νόμων της βαρύτητας του Νεύτωνα για παράδειγμα επιτρέπει στα αεροπλάνα να μας μεταφέρουν από τη μια γωνιά της υδρογείου στην άλλη σε λιγότερο από μια μέρα, πηγαίνει ανθρώπους στο φεγγάρι, οι ηλεκτρομαγνητικοί νόμοι του Μάξγουελ επιτρέπουν σε εικόνες από τον πλανήτη ολόκληρο να εισβάλλουν στο σαλόνι μας μέσα στη μικρή οθόνη και σε εμάς να συνομιλούμε με οποιονδήποτε, αν το επιθυμούμε, σε όλα σχεδόν τα σημεία του πλανήτη. Όμως, ακριβώς όπως ο Αϊνστάιν, έτσι και Νεύτων ή ο Μάξγουελ παρακινήθηκαν από την πνευματική επιθυμία για γνώση και όχι από ανάγκη για επιβίωση.

Οι τρόποι απόκτησης της γνώσης
Είναι σαφές ότι, γνώση του κόσμου αποκτάται με δύο διαφορετικούς τρόπους: Από τη μια, η αισθητηριακή, η άμεση και η ενστικτώδης γνώση και από την άλλη η διανοητική, η λιγότερη άμεση και πιο σκεπτικιστική. Βλέποντας ένα μήλο να πέφτει μέσα στοn δεντρόκηπο, μπορούμε να αρκεστούμε σε μια γνώση που επικαλείται τις αισθήσεις μας. Μπορούμε να θαυμάσουμε το υπέροχο σκούρο-κόκκινο χρώμα της φλούδας του μήλου, να ακολουθήσουμε την πτώση του από το κλαδί της μηλιάς ως το έδαφος, να ακούσουμε τον ξερό ήχο της επαφής του με το χορτάρι και να μην προχωρήσουμε άλλο. Μπορούμε, όμως, και να εξετάσουμε την πτώση του μήλου σε ένα πιο αφηρημένο και βαθύ επίπεδο. Έχοντας γνώση του νόμου του Νεύτωνα και του νόμου των μαθηματικών, μπορούμε να υπολογίσουμε με ακρίβεια την τροχιά που ακολουθεί στην πτώση του το μήλο, το χρόνο που χρειάζεται για να φθάσει στο έδαφος, την ταχύτητα που θα έχει τη στιγμή της προσεδάφισης, αλλά και να επαληθεύσουμε όλα αυτά τα στοιχεία με ακριβείς τρόπους μέτρησης. Θεωρητικά, δεν υπάρχει καμιά εμφανής σύνδεση ανάμεσα σε αυτούς τους δύο τρόπους. Είναι διαχωρισμένοι ο ένας από τον άλλον και η διανοητική γνώση είναι απλώς προέκταση της αισθητηριακής γνώσης.
Είναι προφανές ότι η αισθητηριακή γνώση απαντά σε μια βιολογική ανάγκη. Το γεγονός ότι συνειδητοποιούμε την πτώση του μήλου μας προφυλάσσει ενδεχομένως από το να πέσει στο κεφάλι μας και να μας πληγώσει. Αντίθετα, η διανοητική γνώση δεν έχει καμιά σχέση με το ένστικτο της επιβίωσης. Πραγματικά, οι έννοιες που προκύπτουν σε ορισμένους τομείς της επιστήμης, όπως στη Φυσική ή στην Αστροφυσική, ενίοτε είναι τόσο παράξενες, που αντιτίθενται στην κοινή λογική και καθόλου δε μας βοηθούν στην καθημερινή μας ζωή. Για παράδειγμα, η ιδέα ότι ένα ηλεκτρόνιο παίρνει τη μορφή κύματος όταν δεν το κοιτάζουμε, για να μεταμορφωθεί ξανά σε σωματίδιο όταν το κοιτάζουμε, σίγουρα δεν είναι από τα πράγματα που μας βοηθούν να επιβιώσουμε. Το να ξέρουμε ότι ο χώρος καμπυλώνεται γύρω από τον εαυτό του και ότι ο χρόνος σταματάει στο χείλος μιας μαύρης τρύπας, δεν προσφέρει κανένα πλεονέκτημα στη φυσική επιλογή που υποστηρίζουν οι δαρβινιστές. Η επιβίωση μέσα στη «ζούγκλα της ζωής» δεν απαιτεί τη διανοητική γνώση της Φύσης, αλλά μόνο εκείνων των εκδηλώσεών της που αγγίζουν άμεσα τις αισθήσεις μας. Η επιβίωση ενός είδους δεν εξαρτάται από την αναζήτηση μιας κρυμμένης τάξης ή ενός μυστικού κώδικα, αλλά από μια άμεση εκτίμηση του κόσμου. Όταν τρέχουμε για να μη μας πετύχει μια σφαίρα ή πηδάμε πάνω από ένα ρυάκι για να μη βραχούμε, εννοείται ότι δεν αναλύουμε την κατάσταση σύμφωνα με τους νόμους της μηχανικής και της βαρύτητας. Αν ένας μετεωρίτης ερχόταν ολοταχώς προς το μέρος μας, δεν θα σκεφτόμασταν (έτσι κι αλλιώς δε θα είχαμε το χρόνο να το κάνουμε), απλώς θα αντιδρούσαμε ενστικτωδώς ώστε να τον αποφύγουμε. Αυτή η αντανακλαστική συμπεριφορά είναι ανάλογη με αυτή των ζώων. Όταν ένας σκύλος ορμά για να πιάσει στον αέρα ένα κόκαλο, είναι σίγουρο ότι δεν επικαλείται τους νόμους του Νεύτωνα! Ένα πουλί που πετά, χτυπά τα φτερά του ενστικτωδώς, χωρίς να γνωρίζει κανένα από τους νόμους της Φυσικής. Αυτή η διαισθητική γνώση είναι γραμμένη στα γονίδια του σκύλου ή του πουλιού, όπως συμβαίνει και με το δικό μας ένστικτο, το οποίο διαμορφώνεται τόσο από τις εμπειρίες των προγόνων μας όσο και από τις δικές μας, και στη συνέχεια εγγράφεται στα δικά μας γονίδια.

 Παράλληλα σύμπαντα: επιστημονικό δεδομένο;
Υπάρχουν δύο ενδεχόμενα: Ή ο άνθρωπος εμφανίστηκε σε ένα Σύμπαν χωρίς νόημα, που του είναι εντελώς αδιάφορο ή ο ερχομός του ήταν προγραμματισμένος εξαρχής, για να δώσει ένα νόημα στο Σύμπαν κατανοώντας το. Ας τα προσεγγίσουμε λίγο και τα δύο. Βέβαια δεν εξαντλείται το θέμα σε ένα περιορισμένης έκτασης άρθρο. Στην υπόθεση της τύχης, η εξαιρετικά ακριβής ρύθμιση των φυσικών νόμων μόνο με έναν τρόπο μπορεί να εξηγηθεί. Και αυτός είναι η ύπαρξη ενός πλήθους παραλλήλων συμπάντων. Τα παράλληλα αυτά σύμπαντα θα έκρυβαν όλους τους πιθανούς συνδυασμούς φυσικών νόμων και αρχικών συνθηκών. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία θα ήταν άγονα και δεν θα φιλοξενούσαν τη ζωή ή τη συνείδηση. Εκτός από το δικό μας που, κατά τύχη, θα είχε τον τυχερό συνδυασμό και θα κέρδιζε εμάς σαν δώρο! Η Κβαντομηχανική αποδέχεται την ύπαρξη αυτών των συμπάντων – κάθε φορά που υπάρχουν επιλογές σε μια απόφαση αυτό το Υπερ-Σύμπαν διαιρείται σε δύο επί μέρους σύμπαντα: στο ένα σύμπαν το ηλεκτρόνιο θα κινηθεί προς τα ανατολικά και στο άλλο προς τα νότια. Ο παρατηρητής διαιρείται και αυτός, ακόμα και αν δεν είναι καθόλου ευνόητο, όπως παρατηρεί ο άγγλος μαθηματικός Ρότζερ Πενρόουζ (Roger Penrose, 1931- ), ότι τέτοιες διαιρέσεις του σώματος και του πνεύματός μας μπορούν να συμβούν χωρίς εμείς να τις συνειδητοποιήσουμε. Ένα άλλο σενάριο παραλλήλων συμπάντων παρουσίασε ο ρώσος φυσικός Αντρέι Λίντε (Andrei Linde, 1948- ), ο οποίος πρότεινε ένα μοντέλο της Μεγάλης Έκρηξης, όπου το δικό μας σύμπαν θα ήταν μια μικρή σφαίρα ανάμεσα σε αναρίθμητες άλλες, μέσα στους κόλπους ενός μετά-σύμπαντος.
Οι περισσότεροι επιστήμονες, δε λέω δίκαια ή άδικα, απορρίπτουν την υπόθεση των πολλαπλών συμπάντων και το τυχαίο που απορρέει από αυτήν. Δεν αρέσει η υπόθεση αυτή των πολλαπλών συμπάντων, επειδή αντιτίθεται στην αρχή της οικονομίας: γιατί να υπάρχουν άπειρα άγονα σύμπαντα για να προκύψει ένα μόνο που να έχει συνείδηση του εαυτού του; Από την άλλη, το να δεχτούμε την ύπαρξη απείρων παραλλήλων συμπάντων που όλα τους είναι απρόσιτα για τα όργανα μέτρησής μας και συνεπώς μη επαληθεύσιμα, δεν συμφωνεί με την επιστημονική μέθοδο. Η επιστήμη βασίζεται στην εμπειρία και την παρατήρηση.
Η υπόθεση της τύχης απορρίπτεται επίσης από τους περισσότερους επειδή, εκτός από την απουσία νοήματος και την απελπισία που φέρνει μαζί της, δεν μπορούμε να πιστέψουμε ότι η αρμονία, η συμμετρία, η ενότητα και η ομορφιά του κόσμου, στις ντελικάτες γραμμές ενός λουλουδιού, στη μεγαλειώδη αρχιτεκτονική των γαλαξιών, αλλά κυρίως στους ιδιοφυείς και κομψούς νόμους της Κτίσης, αποτελούν προϊόν απλά και μόνο τύχης. Είναι σαν να βλέπετε ένα υπερσύγχρονο αυτοκίνητο και να ισχυρίζεστε ότι αυτό υπήρξε αποτέλεσμα τυχαίας συναρμολόγησης των εξαρτημάτων του. Σίγουρα κανείς δε θα σας έπαιρνε στα σοβαρά. Πολλοί πιστεύουν ότι ούτε και η ικανότητά μας να κατανοούμε το Σύμπαν είναι αποτέλεσμα μιας ευτυχούς σύμπτωσης. Θεωρούν, και μάλλον όχι άδικα, ότι «προγραμματίστηκε» εκ των προτέρων, όπως και το Σύμπαν ρυθμίσθηκε με εξαιρετική ακρίβεια, από τη γέννησή του ακόμα για να δεχθεί την εμφάνιση της ζωής. Η ύπαρξη του Σύμπαντος έχει νόημα μόνο αν περιέχει μια συνείδηση ικανή να εκτιμά την οργάνωση, την ομορφιά και την αρμονία του. Ήταν αναπόφευκτο η συνείδηση, που προέκυψε από αυτή την κοσμική δημιουργία να ανυψώσει και το βλέμμα αλλά και το νου προς τα πάνω προσπαθώντας να κατανοήσει του νόμους που τη διέπουν. Σίγουρα λοιπόν η ικανότητα αυτή του εγκεφάλου μας δεν αποτελεί μια απλή σύμπτωση, αλλά δώρο.

 Θα μπορέσει ποτέ η επιστήμη να δώσει απάντηση σε όλα τα ερωτήματα;
Την απάντηση στο ερώτημα αυτό τη δίνει η ίδια επιστήμη αποδεικνύοντας τα όριά της. Η σύγχρονη επιστήμη έρχεται να βάλει τέλος και στην δήθεν παντοδυναμία της λογικής. Όχι του ορθολογισμού, αλλά της δικτατορίας του ορθολογισμού. Ο διάσημος αυστριακός μαθηματικός Κούρτ Γκέντελ (Kurt Goedel, 1906-1978) απέδειξε μια πρόταση που, κατά τη γνώμη πολλών, απετέλεσε σταθμό στην ανθρώπινη σκέψη, στην ανθρώπινη λογική, ακριβώς γιατί την τοποθετεί στις πραγματικές της διαστάσεις. Απέδειξε λοιπόν ότι οποιοδήποτε λογικό σύστημα και αν διαθέτουμε, οποιαδήποτε και αν είναι η ανθρώπινη λογική, πάντα θα υπάρχουν προτάσεις που θα είναι αληθείς αλλά όχι αποδείξιμες. Κανένα δηλαδή λογικό σύστημα δεν είναι πλήρες. Με άλλα λόγια απέδειξε ότι κάθε αλήθεια δεν είναι κατ’ ανάγκη και αποδείξιμη. Υπάρχουν δηλαδή και αλήθειες που δεν μπορούν να αποδειχθούν οποιαδήποτε λογική και αν διαθέτει κανείς. Ποτέ λοιπόν η επιστήμη δε θα φθάσει στο τέρμα της διαδρομής.
Το παραπάνω «μαγικό» αποτέλεσμα του Γκέντελ μας έδειξε ποια είναι τα όρια του ορθού λόγου. Επομένως θα πρέπει να επικαλεστούμε και άλλους τρόπους γνώσης, με τη συνδρομή πάντα των ανακαλύψεων της σύγχρονης επιστήμης. Και αυτοί οι δρόμοι διασταυρώνονται με ένα δύσκολο αλλά ταυτόχρονα πολύ όμορφο μονοπάτι. Το μονοπάτι της Πίστης.
Μετά τη διασταύρωση αυτή ένα είναι σίγουρο: το Σύμπαν δεν είναι πια απόμακρο και ξένο, αλλά οικείο, κοντινό και -γιατί όχι απλό.

Η 29 Μαΐου 1453 νεοελληνική αφετηρία; Από το βιβλίο «Ὀρθοδοξία καὶ Δύση στὴ Νεώτερη Ἑλλάδα» του Χρήστου Γιανναρά. Dal libro di Cr. Giannaras "Ortodosia ed Occidente nella Grecia Moderna"

Χρῆστος Γιανναρᾶς: 
Ὀρθοδοξία καὶ Δύση στὴ Νεώτερη Ἑλλάδα*

Σπουδάζουμε τὴν ἱστορία τοῦ «νεώτερου» Ἑλληνισμοῦ μὲ ἀφετηρία, συνήθως, τὴν πτώση τῆς Κωνσταντινούπολης (1453). Ἦταν ἡ τελικὴ πράξη στὴν κατάρρευση τοῦ «βυζαντινοῦ» -ὅπως λεμὲ σήμερα- Ἑλληνισμοῦ, τὸ τέλος τῶν «μέσων» καὶ ἡ ἀρχὴ τῶν «νεώτερων» χρόνων τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας. 

Ἀπὸ τὴν σκοπιά, ὡστόσο, τῆς ἐξέλιξης τοῦ πολιτισμοῦ τῶν Ἑλλήνων, ὁρόσημο ἢ ἀφετηρία τῶν «νεώτερων» χρόνων δὲν εἶναι τὸ 1453. Εἶναι μᾶλλον τὸ 1354: ἡ χρόνια ποὺ ὁ Δημήτριος Κυδωνης, μὲ προτροπὴ τοῦ αὐτοκράτορα Ἰωάννη Κατακουζηνου, μεταφράζει στὰ ἑλληνικὰ τὴ Summa Theologiae τοῦ Θωμὰ τοῦ Ἀκινατη. Ἐκστασιασμένος ὁ Κυδωνης ἀπὸ τὸ καινούργιο «φῶς» ποὺ ἔρχεται «ἐξ ἑσπερίας», ἀναλαμβάνει νὰ τὸ μεταδώσει στοὺς συμπατριῶτες του Ἕλληνες.

Τὸ γεγονὸς ὁριοθετεῖ μιὰ καινούργια ἐποχὴ γιὰ τὸν Ἑλληνισμό, μιὰ νέα ἱστορικὴ περίοδο. Περίοδο ὅπου τὸ ἐνδιαφέρον τῶν Ἑλλήνων μετατίθεται προοδευτικὰ ἀπὸ τὴ δική τους παράδοση καὶ τὸν δικό τους πολιτισμὸ σὲ κάποιο ἄλλο πρότυπο καὶ ὅραμα βίου.

Σίγουρα ὁ Ἑλληνισμὸς ἦταν πάντοτε ἕνα σταυροδρόμι πολιτισμῶν, ἀντιλήψεων καὶ ἰδεῶν, ἐπιστήμης καὶ φιλοσοφίας. Ἀπὸ τὰ ἀρχαιότατα κιόλας χρόνια οἱ Ἕλληνες ἐνδιαφέρονται μὲ πάθος γιὰ ἀλλότριες παραδόσεις, προσλαμβάνουν στοιχεῖα ἀπὸ ξένους πολιτισμούς. Ὅμως τὸ βασικὸ γνώρισμα τῶν Ἑλλήνων ἦταν ἀκριβῶς ἡ ἱκανότητά τους νὰ ἀφομοιώνουν τὶς προσλήψεις καὶ τὰ δάνεια. Κάθε ξένο στοιχεῖο νὰ γίνεται ἀφορμὴ ἐμπλουτισμοῦ καὶ ἀνανέωσης τῆς ἑλληνικῆς αὐτοσυνειδησίας. Στὴν περίοδο ποὺ ἐγκαινιάζεται μὲ τὶς μεταφράσεις τοῦ Κυδώνη, αὐτὴ ἡ ἀφομοιωτικὴ ἱκανότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ μοιάζει ὑποτονικὴ ἢ ὁλότελα χαμένη. Τὰ δάνεια καὶ οἱ προσλήψεις δὲν ὑποτάσσονται πιὰ στὸν ἑλληνικὸ τρόπο τοῦ βίου, στὴν ἑλληνικὴ ΝΟΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ τοῦ βίου. Ἀντίθετα, ὑποτάσσουν οἱ προσλήψεις καὶ ἀμβλύνουν προοδευτικὰ τὴν πολιτιστικὴ αὐτοσυνειδησία τῶν Ἑλλήνων, ἀλλοτριώνουν τὴν ἑλληνικὴ ταυτότητα. Εἴτε ὑποταγμένοι στὶς βαρβαρικὲς ὀρδὲς τῶν Ὀθωμανῶν Τούρκων, τετρακόσια ὁλόκληρα χρόνια, εἴτε συγκροτημένοι σὲ κράτος μὲ συμβατικὰ γεωγραφικὰ σύνορα, μετὰ τὸ 1827, οἱ Ἕλληνενς ζοῦν πιὰ μὲ τὸ βλέμμα καὶ τὸ πνεῦμα τους στραμμένα στὰ «φῶτα» τῆς Δύσης.

Ὅσο κι ἂν λογαριάσει κανεὶς τὶς ἀντιστάσεις τοῦ λαϊκοῦ σώματος σὲ αὐτὴ τὴν προοδευτικὴ ἀλλοτρίωση, ἢ καὶ τὶς ἐπώνυμες ἀντιδράσεις κάποιων ἐλάχιστων λόγιων, τὸ στοιχεῖο ποὺ τελικὰ κυριαρχεῖ εἶναι ἡ αὐξανόμενη ἄγνοια τῶν Ἑλλήνων γιὰ τὴν πολιτιστική τους παράδοση, οἱ παραποιημένες ἀντιλήψεις, συχνὰ ἡ ἀδιαφορία καὶ ἡ περιφρόνηση γιὰ τὴν ἑλληνικότητα. Αὐτὸ ποὺ κυριαρχεῖ εἶναι ὁ θαυμασμὸς γιὰ τὸν πολιτισμὸ ποὺ διαμορφώνεται στὴ Δύση καὶ ποὺ μονοπωλεῖ στὶς συνειδήσεις τὴν ἔννοια τῆς προόδου. Ἀκόμα καὶ τὴν ὅποια πληροφόρηση γιὰ τὴν πολιτιστική τους κληρονομιὰ τὴν ἀντλοῦν πιὰ οἱ Ἕλληνες ἀπὸ τοὺς δυτικοὺς μελετητὲς -τοὺς «οὐμανιστὲς» καὶ ἀρχαιολάτρες τῆς Εὐρώπης- ἀνυποψίαστοι γιὰ τυχὸν παρανοήσεις ἢ καὶ ἐσκεμμένες διαστρεβλώσεις.

Ὅμως ἐδῶ θὰ χρειαστεῖ μία πρώτη παρένθεση: ἕνα ἐρώτημα ποὺ δημιουργεῖ τὸ ὁρόσημο τοῦ 1354.
Εἶναι ἄραγε θεμιτὸ νὰ μιλᾶμε γιὰ Ἑλληνισμὸ καὶ γιὰ ἑλληνικὸ πολιτισμὸ στὸν 14ο αἰώνα; Ἦταν λοιπὸν Ἕλληνες οἱ «Βυζαντινοί», οἱ κάτοικοι τῆς ἀνατολικῆς καὶ πολυεθνικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας;

Ὁ τρόπος ποὺ σπουδάζουμε σήμερα τὴν Ἱστορία προϋποθέτει -σχεδὸν αὐτονόητα- κάποιες σχηματοποιήσεις: ἴσως ἀναπόφευκτες προκειμένου νὰ τιθασεύσουμε τὸ ἱστορικὸ ὑλικό. Διαιροῦμε σχηματικὰ τὸν ἱστορικὸ χρόνο σὲ περιόδους καὶ διαστέλλουμε, ἐπίσης σχηματικά, τοὺς πολιτισμοὺς ἢ τὶς ἐθνότητες. Καὶ ἡ λογικὴ τῶν ἱστορικῶν μας σχηματοποιήσεων, πολὺ συχνά, πειθαρχεῖ σὲ κριτήρια ποὺ ἔχουμε σήμερα γιὰ τὸν «πολιτισμὸ» ἢ τὴν «ἐθνότητα» -καὶ ποὺ δὲν εἶναι ὁπωσδήποτε τὰ κριτήρια καὶ οἱ ἀντιλήψεις τῆς ἐποχῆς ποὺ ἐξετάζουμε.

Ἔτσι καὶ στὸ σύγχρονο ἑλληνικὸ κράτος, γιὰ πολλὲς δεκαετίες, οἱ Ἕλληνες διδάσκονταν στὰ σχολεῖα τὴν ἱστορία τους χωρισμένη σὲ τρεῖς μεγάλες καὶ μᾶλλον σχηματικὲς περιόδους: Τὴν περίοδο τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδας -ἀπὸ τὴν πρωτοελλαδικὴ καὶ πρωτομινωικὴ ἐποχὴ (2900 π.Χ.) ὣς τὴν κατάκτηση τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους (146 π.Χ.) ἢ ὣς τὸ κλείσιμο τῶν τελευταίων φιλοσοφικῶν σχολῶν τῆς Ἀθήνας (529 μ.Χ.). Τὴν περίοδο τῆς «βυζαντινῆς» ἢ μεσσαιωνικῆς Ἑλλάδας -ἀπὸ τὴν ἵδρυση τῆς Κωνσταντινούπολης (325 μ.Χ.) ὣς καὶ τὴν πτώση της (1453). Καὶ τὴν περίοδο τῆς νεώτερης Ἑλλάδας -ἀπὸ τὸ 1453 ὣς σήμερα.

Αὐτὴ ἡ ἐκπαιδευτικὰ παγιωμένη διαίρεση τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας ἀπηχοῦσε μιὰν ἀντίληψη διαχρονικῆς ἑνότητας τοῦ Ἑλληνισμοῦ -καὶ μάλιστα μὲ βάση τὴν ἐθνοφυλετικὴ ὁμοιογένεια. Ἑνὸς Ἑλληνισμοῦ φυλετικὰ ἑνιαίου μέσα στὴ διαδρομὴ τῶν γενεῶν: μὲ συνεχὴ βιολογικὴ διαδοχὴ ἀπὸ τὰ ἀρχαιότατα χρόνια ὣς σήμερα. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ὅταν πολὺ ἔγκαιρα, στὸν 19ο αἰώνα, κάποιος ἀσήμαντος γερμανὸς ἱστορικός, ὁ Φαλλμεράυερ, ἀμφισβήτησε τὴν ἀπευθείας καταγωγὴ τῶν σημερινῶν Ἑλλήνων ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους, ἡ ταραχὴ ποὺ προκλήθηκε στὸ ἑλλαδικὸ κρατίδιο ἦταν ἀποκαλυπτικὴ μιᾶς βαθύτερης σύγχυσης. Οἱ Νεοέλληνες δὲν ἤξεραν πῶς νὰ ὁρίσουν τὴν ἑλληνικότητά τους. Καὶ τὸ μεγαλύτερο σκάνδαλο ἦταν ἡ βυζαντινὴ ἢ μεσαιωνικὴ περίοδος τῆς ἱστορίας τους: Μὲ ποιὸ κριτήριο νὰ ἀναγνωρισθοῦν ὡς Ἕλληνες οἱ κάτοικοι αὐτῆς τῆς πανσπερμίας τῶν φύλων ποὺ συγκροτοῦσαν τὴν Ἀνατολικὴ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία -μιὰν αὐτοκρατορία ὡστόσο μὲ κυρίαρχη γλῶσσα τὴν ἑλληνική, μὲ φιλοσοφία καὶ τέχνη ποὺ συνέχιζε ὀργανικὰ καὶ ἀνέπλαθε δημιουργικὰ τὴν ἀρχαιοελληνικὴ κληρονομιά. Σίγουρα οἱ βυζαντινοὶ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας -κάποιοι μὲ σπουδὲς στὴν Ἀθήνα- συνέχιζαν τὸν προβληματισμὸ καὶ τὸν λόγο τοῦ Πλάτωνα, τοῦ Ἀριστοτέλη, τῆς Στοᾶς καὶ τῶν Νεοπλατωνικῶν, ὅμως παράλληλα ἔγραφαν λόγους «κατὰ Ἑλλήνων», ἀφοῦ στὴν ἐποχή τους ἡ λέξη Ἕλληνας σήμαινε ἀποκλειστικὰ καὶ μόνο εἰδωλολάτρης. Ἀλλὰ καὶ ὁ σύνολος πληθυσμὸς πρέπει νὰ γνώριζε ἀρκετὰ καλὰ τὰ κείμενα τῶν εἰδωλολατρῶν Ἑλλήνων, ἀφοῦ ἐπὶ χίλια περίπου χρόνια ἀλφαβητάρι γιὰ τὴν ἐκμάθηση ἀνάγνωσης καὶ γραφῆς ἦταν ὁ Ὅμηρος.

Τὸ δυσεπίλυτο πρόβλημα ὁρισμοῦ τῆς ἑλληνικότητας διαιωνίζεται στὸ νεοελληνικὸ κρατίδιο ὣς σήμερα. Ὑπάρχουν πάντα κάποιοι «προοδευτικοὶ» διανοούμενοι, ποὺ θεωροῦν ὑποτιμητικὴ κάθε ἐπιμειξία τοῦ Ἑλληνισμοῦ μὲ τὸν Χριστιανισμὸ καὶ ἀμφισβητοῦν πεισματικὰ τὴν ἑλληνικότητα τῆς «Βυζαντινῆς» Αὐτοκρατορίας. Ὅπως ὑπάρχουν καὶ κάποιοι χριστιανοὶ διανοούμενοι, μὲ ἰδεολογικὰ ἐπεξεργασμένη πίστη, ποὺ προτιμᾶνε τὸ ὄνομα τοῦ «Ρωμιοῦ» καὶ τῆς Ρωμιοσύνης στὴ θέση τοῦ Ἕλληνα καὶ τῆς ἑλληνικότητας. Ὑπῆρξε καὶ νεοέλληνας Πρωθυπουργὸς καὶ Πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας, ποὺ δὲν δίσταζε νὰ μιλάει γιὰ τὶς πολλαπλὲς ὑποδουλώσεις ποὺ γνώρισαν οἱ Ἕλληνες: πρῶτα στοὺς Ρωμαίους, ὕστερα στοὺς Βυζαντινοὺς καὶ μετὰ στοὺς Τούρκους!…

Δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ προσεγγίσουμε τὴ σχέση τοῦ Ἑλληνισμοῦ μὲ τὴ Δύση στὰ νεώτερα χρόνια, χωρὶς νὰ διατυπώσουμε καταρχὴν μία πρόταση ἐξόδου ἀπὸ τὴν πελώρια αὐτὴ σύγχυση -πρόταση κάποιου ὁρισμοῦ τῆς ἑλληνικότητας. Ἡ πρόταση εἶναι νὰ δοῦμε τὴν Ἑλλάδα ὄχι καταρχὴν ὡς ΤΟΠΟ, ἀλλὰ καταρχὴν ὡς ΤΡΟΠΟ τοῦ βίου. 
Δὲν μπορεῖ νὰ ἀμφισβητήσει κανεὶς τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπέκτησε γεωγραφικὰ σύνορα γιὰ πρώτη φόρα στὸν 19ο αἰώνα -μόλις πρὶν ἀπὸ ἑκατὸν ἑξήντα χρόνια. Καὶ ὅτι αὐτὰ τὰ σύνορα- τοῦ συμβατικοῦ ἑλλαδικοῦ κρατιδίου ποὺ προέκυψε ἀπὸ τὴν ἐπανάσταση ἐνάντια στοὺς Τούρκους- ἄφηναν ἀπ᾿ ἔξω τὰ τρία τέταρτα τῶν ἑλληνόφωνων πληθυσμῶν τῆς τότε Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας.

Ἡ ἀρχαία Ἑλλάδα δὲν εἶχε ἑνιαία κρατικὴ ὑπόσταση, οὔτε καὶ σύνορα. Ἦταν τὸ σύνολο τῶν «ἑλληνίδων πόλεων» -ἀνεξάρτητες πόλεις- κράτη-, ποὺ ἁπλωνόταν ἀπὸ τὴν Μακεδονία ὣς τὴν Κρήτη καὶ ἀπὸ τὴν Ἰωνία ὣς τὴν Σικελία, τὴν κάτω καὶ κεντρικὴ Ἰταλία. Οἱ πόλεις αὐτὲς ἀναγνωρίζονταν ὡς «ἑλληνίδες» ὄχι μόνο γιὰ τὴν κοινή τους ἑλληνικὴ γλῶσσα, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸν κοινὸ τρόπο τοῦ βίου, δηλαδὴ τὸν κοινὸ πολιτισμό τους. (Ἡ κοινὴ ἑλληνικὴ συνείδηση γίνεται χαρακτηριστικὰ ἔκδηλη στὶς περιπτώσεις τῶν κοινῶν ἑορτῶν καὶ ἀγώνων (στὴν Ὀλυμπία, στὴν Νεμέα, στὸν Ἰσθμὸ τῆς Κορίνθου καὶ στοὺς Δελφούς, ὅπου μόνο Ἕλληνες μποροῦσαν νὰ συμμετάσχουν, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν πόλη καταγωγῆς τους. Θὰ ἀπαιτοῦσε μιὰ ἐκτενῆ ἀνάπτυξη τὸ περιεχόμενο τῆς λέξης ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, ἀλλὰ καὶ μόνο ἡ ταύτιση μὲ τὸν ΤΡΟΠΟ τοῦ βίου μπορεῖ νὰ εἶναι ἕνας καταρχὴν ὁρισμός.

Στὸν 4ο π.Χ. αἰώνα ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος ἑνώνει κάτω ἀπὸ τὴ στρατιωτική του ἰσχὺ τὶς περισσότερες ἑλληνίδες πόλεις, προκειμένου νὰ ἐπιχειρήσει μιὰ μεγαλεπίβολη ἐκστρατεία ἐναντίον τῶν Περσων. Κατατροπώνει τοὺς Πέρσες, ἀλλὰ συνεχίζει τὴν ἐκστρατεία του ὣς τὴν Βακτριανὴ καὶ τὶς Ἰνδίες. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Ἀλέξανδρος ἀντιλαμβάνεται τὴν κατάκτηση αὐτῶν τῶν ἀπέραντων περιοχῶν -ἀπὸ τὶς νότιες ἀκτὲς τῆς Κασπιας ὣς τὴν Παλαιστίνη, Βαβυλώνα, Αἴγυπτο καὶ ὣς τὸν Ἰνδικὸ ὠκεανὸ- εἶναι νὰ ἱδρύει παντοῦ καινούργιες ἑλληνίδες πόλεις, ποὺ μεταφέρουν τὸν ἑλληνικὸ ΤΡΟΠΟ τοῦ βίου σὲ κάθε γωνιὰ τοῦ τότε γνωστοῦ κόσμου. Ἔτσι γεννιέται ὁ «μέγας κόσμος» τῆς ἑλληνικῆς οἰκουμένης -ἕνα ἐκπληκτικὸ φαινόμενο πολιτισμικῆς ἔκρηξης ποὺ δὲν ἔχει τὸ ὅμοιο στὴν Ἱστορία.

Ὅταν ἀργότερα ἡ Ρώμη, ἀκολουθώντας τὸ ὅραμα τοῦ Ἀλεξάνδρου, θὰ ἑνοποιήσει μὲ τὶς δικές της κατακτήσεις καὶ κάτω ἀπὸ τὸ δικό της διοικητικὸ σύστημα ἕνα μεγάλο μέρος τῶν ἐξελληνισμένων ἀπὸ τὸν Ἀλέξανδρο περιοχῶν, τὸ κοινὸ καὶ συνεκτικὸ στοιχεῖο τῆς αὐτοκρατορίας της θὰ παραμείνει ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμός. Συνειδητοποιοῦμε ὄχι μόνο τὴν ἔκταση, ἀλλὰ καὶ τὸ βάθος ἢ τὴν ποιότητα ἐξελληνισμοῦ τῆς ρωμαϊκῆς «οἰκουμένης», ὅταν διαβάζουμε τὰ ἑλληνικὰ κείμενα ἑνὸς φανατικὰ συντηρητικοῦ Ἑβραίου: τὶς ἐπιστολὲς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου. Οἱ Ἑβραῖοι ἦταν λαὸς ποὺ ἀντιστάθηκε σθεναρὰ καὶ μὲ αἱματηρὸ τίμημα στὸν ἐξελληνισμό του, καὶ ὁ Παῦλος ἀνῆκε στὴν πιὸ συντηρητικὴ κοινωνικὴ ὁμάδα τῶν Ἑβραίων, στοὺς Φαρισαίους. Κι ὅμως ὁ ἐθνοφυλετικὸς συντηρητισμός του δὲν τὸν ἐμποδίζει νὰ χειρίζεται τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, τὶς ἑλληνικὲς φιλοσοφικὲς ἔννοιες, ἀλλὰ καὶ κάποιους ἕλληνες συγγραφεῖς, μὲ μίαν εὐχέρεια ποὺ δύσκολα θὰ τὴν συναγωνιζόταν ὁποιοσδήποτε Ἀλεξανδρινὸς ἡ καὶ Ἀθηναῖος τῆς ἐποχῆς του.

Ἀπὸ τὸν 2ο κιόλας π.Χ. αἰώνα, ἡ ἴδια λατινικὴ ἀριστοκρατία τῆς Ρώμης προτιμάει στὶς κοινωνικὲς συναναστροφὲς τὴ χρήση τῆς ἐλληνικῆς γλώσσας, καὶ ὅταν τὸν 1ο μ.Χ. αἰώνα ὁ Παῦλος καὶ πάλι γράφει τὴν ἐπιστολή του πρὸς Ρωμαίους, δὲν διανοεῖται νὰ χρησιμοποιήσει τὰ λατινικά. Δυόμισι αἰῶνες ἀργότερα, ἡ πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ ἰδιοφυΐα τοῦ Διοκλητιανοῦ θὰ διακρίνει ὅτι τὸ κέντρο τῶν ἱστορικῶν ἐξελίξεων ἔχει ὁριστικὰ μετατεθεῖ στὴν ἑλληνικὴ Ἀνατολή, γι᾿ αὐτὸ καὶ θὰ περάσει τὸ μεγαλύτερο μέρος τῆς βασιλείας του στὴν Νικομήδεια. Ἔτσι ἔχει προετοιμασθεῖ καὶ τὸ τολμηρὸ ἐγχείρημα τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου νὰ μεταθέσει τὸ κέντρο τῆς αὐτοκρατορίας σὲ μιὰ καινούργια ἑλληνικὴ πρωτεύουσα, τὴ Νέα Ρώμη, ποὺ ὁ λαὸς θὰ τὴν ἀποκαλέσει Κωνσταντινούπολη.

Μὲ κέντρο πιὰ τὴν Νέα Ρώμη ἡ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία θὰ διανύσει μιὰ θαυμαστὴ σὲ κάθε φάση της ἱστορικὴ διαδρομὴ ὁλόκληρης χιλιετηρίδας. Σίγουρα, ἡ πολιτισμική της ταυτότητα δὲν εἶναι οὔτε ἀμιγῶς ρωμαϊκή, οὔτε ἀμιγῶς ἑλληνική. Εἶναι τὸ χριστιανικὸ στοιχεῖο ποὺ πρωτεύει, καὶ μάλιστα ἡ ἐμμονὴ καὶ πιστότητα στὴν ὀρθόδοξη πρωτοχριστιανικὴ παράδοση. Μὲ ἄξονα βίου τὴν ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ νοηματοδότηση τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης, τοῦ κόσμου καὶ τῆς Ἱστορίας, ἡ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία θὰ ἀναχωνεύσει ὀργανικὰ καὶ δημιουργικὰ τὴ ρωμαϊκὴ παράδοση τοῦ δικαίου καὶ τῆς διοίκησης, καὶ παράλληλα τὴν ἑλληνικὴ φιλοσοφία καὶ τέχνη. Μετὰ τὸν 6ο αἰώνα θὰ εἶναι καὶ ἐπίσημα μιὰ ἑλληνόφωνη αὐτοκρατορία, καὶ μετὰ τὸν 10ο αἰώνα θὰ υἱοθετήσει καὶ τοὺς ὅρους Ἕλληνας καὶ ἑλληνικός, φορτισμένους πιὰ μὲ ἀξιολογικὸ περιεχόμενο, γιὰ νὰ ἀντιπαρατάξει τὴ δική της πολιτισμικὴ ταυτότητα στὸν καινούργιο πολιτισμὸ ποὺ γεννιέται στὴν κατακτημένη ἀπὸ βάρβαρα φύλα καὶ φυλὲς Δύση.

Αὐτοὶ οἱ καινούργιοι κάτοικοι τῆς δυτικῆς καὶ κεντρικῆς Εὐρώπης, παρ᾿ ὅλο ποὺ ἔχουν ὑποτάξει καὶ ἐξουθενώσει τοὺς λατινόφωνους Ρωμαίους, φιλοδοξοῦν νὰ σφετερισθοῦν, μὲ τὴ λογική της γεωγραφικῆς ὁριοθέτησης, τὸν τίτλο καὶ τὴν ἱστορικὴ συνέχεια τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ἀρνοῦνται τὸ ὄνομα τοῦ Ρωμαίου στοὺς πολίτες τῆς ἀνατολικῆς καὶ ἐξελληνισμένης αὐτοκρατορίας. Τοὺς ἀποκαλοῦν χλευαστικὰ «Γραικούς», καὶ ἀπὸ τὸν 17ο αἰώνα ἡ ἱστοριογραφία τους θὰ ἐπινοήσει τὸ πρωτοφανὲς ὄνομα Βυζάντιο καὶ «Βυζαντινός». Βέβαια τὸ Βυζάντιο ὑπῆρξε ἱστορικά: ἦταν ἡ πολίχνη στὶς ἀκτὲς τοῦ Βοσπόρου -ἀρχαία ἑλληνικὴ ἀποικία- ποὺ στὴν θέση της ὁ Κωνσταντῖνος ἔχτισε τὴ Νέα Ρώμη. Ἀλλὰ εἶναι φανερὸ ὅτι ἡ ἀνάκληση τοῦ παλαιοῦ τοπωνυμίου ἐνδιέφερε τοὺς Δυτικοὺς μόνο γιὰ νὰ ὑποκατασταθεῖ τὸ ὄνομα τῆς Νέας Ρώμης. Γιὰ τοὺς ἐλληνόφωνους Ρωμαίους, ἀκόμα ὣς τὴν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας, τὸ ὄνομα «Βυζαντινὸς» θὰ ἦταν μᾶλλον ἀκατανόητο -θὰ ἠχοῦσε τόσο παράλογα, ὡς ἂν ἀποκαλοῦσε κάποιος τὸν σημερινὸ κάτοικο τῆς Ἑλλάδας «Πλακιώτη» (ἀπὸ τὸ ὄνομα τῆς παλιᾶς συνοικίας ποὺ γύρω χτίστηκε ἡ καινούργια πόλη τῶν Ἀθηνῶν). Κι ὅμως τὸ αὐθαίρετο ἐπινόημα τῶν Δυτικῶν κυριάρχησε τελικά, καὶ εἶναι σήμερα καθιερωμένο στὴν κοινὴ συνείδηση καὶ στὴν ἱστορικὴ ἐπιστήμη.

Στὸ μεταξύ, στὸν 2ο π.Χ. αἰώνα ὡς τὸν 19ο, ἡ γεωγραφικὴ περιοχὴ ὅπου ἄνθισαν οἱ ἀρχαῖες ἑλληνίδες πόλεις, γνώρισε διαδοχικὰ περίπου δεκαεπτὰ ἐπιδρομὲς βάρβαρων φυλῶν καὶ φύλων. Ἀπὸ τὶς παραδουνάβιες περιοχὲς ὣς τὴν Κρήτη, καὶ ἀπὸ τὴν νότια Ἰταλία ὣς τὰ βάθη τῆς Μ. Ἀσίας καὶ τὸν Πόντο, οἱ ἑλληνόφωνοι πληθυσμοὶ δοκιμάστηκαν σκληρὰ ἐπὶ αἰῶνες ἀπὸ αὐτὰ τὰ ἀλλεπάλληλα κύματα τῶν κατακτήσεων, ποὺ σήμαιναν, κάθε φορά, κάποιες ἐπιμειξίες μὲ τοὺς γηγενεῖς Ἕλληνες. Ἔτσι, ὁποιοσδήποτε ἰσχυρισμὸς γιὰ φυλετικὴ ὁμοιογένεια καὶ «καθαρότητα αἵματος» τῶν νεώτερων Ἑλλήνων θὰ εἶχε ἐρείσματα μᾶλλον περιορισμένα ἢ συγκεχυμένα, καὶ σὲ μεγάλο ποσοστὸ θὰ ἦταν μόνο ρομαντικὴ αὐθαιρεσία. Ἀλλὰ τὸ ἱστορικὸ παράδοξο εἶναι αὐτὸ ποὺ μὲ τὴν ποιητική του γλῶσσα διαπίστωνε ὁ στρατηγὸς Μακρυγιαννης στὸν 19ο αἰώνα: «ὅτι ἀρχὴ καὶ τέλος, παλαιόθεν καὶ ὣς τώρα, ὅλα τὰ θεριὰ πολεμοῦν νὰ μᾶς φᾶνε τοὺς Ἕλληνες καὶ δὲν μποροῦνε· τρῶνε ἀπὸ μᾶς καὶ μένει καὶ μαγιά.» Αὐτὴ ἡ «μαγιὰ» τῶν ἑλληνίδων πόλεων καὶ ἀργότερα τῶν κοινοτήτων, μέσα ἀπὸ τὶς κατακτήσεις καὶ ἐπιμειξίες, ἔσωζε τελικὰ τὴν ἑλληνικὴ ἰδιαιτερότητα: τὴ γλῶσσα, τὴ νοοτροπία, τὴν ἑλληνικὴ νοηματοδότηση τοῦ κόσμου καὶ τῆς ζωῆς -ἀπὸ κάποια ἐποχὴ καὶ μετὰ ἑνωμένα ὅλα στὴν ἐκκλησιαστικὴ ὀρθοδοξία. 

Βέβαια μιὰ τέτοια «μαγιὰ» δυναμικῆς καὶ ἀδιάκοπα ἀνανεούμενης ἑλληνικότητας δὲν ἀνιχνεύεται μὲ ἀναφορὰ σὲ γενεαλογικὰ δέντρα -στὴ συνεχῆ ἱστορικὴ διαδοχὴ οἰκογενειῶν καὶ ὀνομάτων. Ἀνιχνεύεται στὴ λαϊκὴ ποίηση, στὸ λαϊκὸ ἦθος, στὸν τρόπο ποὺ ἔχτιζαν καὶ εἰκονογραφοῦσαν τὶς ἐκκλησίες ὣς τὴν πιὸ ἀπομακρυσμένη ἑλληνικὴ κοινότητα, ἀνιχνεύεται στὴ μουσική, στὶς λαϊκὲς φορεσιές, στὰ προικοσύμφωνα καὶ στὰ συνεταιρικὰ συμβόλαια. Κυρίως στοὺς αἰῶνες τῆς Τουρκοκρατίας, ἦταν ἡ ΠΡΑΞΗ τῆς ζωῆς, ἔκφραση τῆς κοινῆς ἐκκλησιαστικῆς πίστης (ὄχι ἰδεολογικὰ ἢ φυλετικὰ κριτήρια), ποὺ ξεχώριζαν Ἦταν ἡ νηστεία, ἡ γιορτή, ὁ χορὸς στὸ πανηγύρι, τὸ ἀναμμένο καντήλι στὸ οἰκογενειακὸ εἰκονοστάσι, τὸ ζύμωμα τοῦ πρόσφορου, ὁ ἁγιασμὸς κάθε μήνα. 
τὸν ὀρθόδοξο Ἕλληνα ἀπὸ τὸν ἀλλόθρησκο Τοῦρκο ἡ τὸν ἑτερόδοξο «Φράγκο»:

Ἔτσι, ὅταν τὸν δεύτερο χρόνο τῆς ἐξέγερσής τους ἐνάντια στὴν τουρκικὴ τυραννία (1822) οἱ Ἕλληνες συγκροτοῦν τὴν πρώτη καὶ ἰδρυτική τοῦ νεοελληνικοῦ κράτους Ἐθνικὴ Συνέλευση τῆς Ἐπιδαύρου, δὲν ἔχουν ἄλλο τρόπο νὰ ὁρίσουν τὴν ἰδιότητα τοῦ Ἕλληνα, παρὰ μόνο καταφεύγοντας στὴν θρησκευτική του πίστη. Στὸ τμῆμα Β’ τοῦ Συντάγματος τῆς Ἐπιδαύρου διαβάζουμε: «Ὅσοι αὐτόχθονες κάτοικοι τῆς Ἐπικράτειας τῆς Ἑλλάδος πιστεύουσιν εἰς Χριστόν, εἰσὶν Ἕλληνες.»

Εἶναι μᾶλλον ἡ πιὸ ἀπερίφραστη δικαίωση τῆς πρότασης νὰ ὁρίζουμε τὴν Ἑλλάδα ὄχι καταρχὴν ὡς ΤΟΠΟ, ἀλλὰ καταρχὴν ὡς ΤΡΟΠΟ βίου. 

 (Στὶς βασικὲς θέσεις αὐτοῦ του κεφαλαίου συγκλίνουν συμπερασματικὲς μαρτυρίες ἀπὸ διαφοροποιημένες θεωρητικὲς προοπτικές.
Πρβλ. ἐνδεικτικά:

Κ.Θ. Δημαρᾶς: «Ἡ Ἑλλάδα βρίσκεται ἀνάμεσα σὲ δύο μεγάλους πολιτισμικοὺς ὄγκους, ποὺ ξεχωρίζουν πάντα, ὅσο κι ἂν οἱ τροπὲς τῆς ἱστορίας τυχαίνει νὰ προκαλέσουν μετατοπίσεις. Ἡ Ἀνατολὴ καὶ ἡ Δύση σμίγουν ἐπάνω στὰ ἑλληνικὰ ἐδάφη, ποὺ γίνονται ἔτσι ἕνα σταυροδρόμι ὅπου ἀδιάκοπα συγκρούονται δύο πρωταρχικὲς μορφὲς πολιτισμοῦ. Προγεφύρωμα καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου πολιτισμοῦ στὶς ἀντίθετες διευθύνσεις τους, ὁ ἑλληνικὸς χῶρος δοκιμάσθηκε πολλὲς φορὲς ἀπὸ τὴν κατάκτηση. Ὅμως ἐκεῖνο ποὺ εἶναι τὸ δράμα τῆς φυλῆς μας, εἶναι καὶ μία ἀπὸ τὶς δόξες της ἀπὸ τὴν ἄποψη τὴν πολιτισμική: ὁ ἑλληνισμὸς δέχθηκε μὲ τὸν τρόπο αὐτὸν πλούσιες καὶ ποικίλες ἐπιδράσεις, ποὺ προκάλεσαν τὴν ἰδιοτυπία του. Ἡ θέση του ἀνάμεσα σὲ πολιτισμοὺς ποὺ τὸν ἐπηρεάζουν, τοῦ ἐπέτρεψε ἀνέκαθεν νὰ ἐκμεταλλευθεῖ τὶς ἰδιότητές του, νὰ ἀσκήσει τὴν ἀφομοιωτική του δύναμη. Ἐξ ἄλλου ἡ γεωγραφικὴ θέση τοῦ ἑλληνισμοῦ δὲν εἶναι ἀπίθανο νὰ ἐπέφερε κι ἕνα ἄλλο σταθερὸ χαρακτηριστικό τῆς φυλῆς. Θυμίζω τὴν παρατήρηση τοῦ Ἀριστότελη: οἱ λαοὶ τῆς Εὐρώπης τοῦ φαίνονται δραστήριοι, ἀλλὰ χωρὶς ὀξύτητα τοῦ νοῦ· οἱ Ἀσιάτες τὸ ἀντίθετο. Κι ὁ Ἀριστοτέλης, ἔτσι, καταλήγει νὰ θεωρεῖ ὅτι οἱ Ἕλληνες, ζώντας σ᾿ ἕνα κλίμα ποὺ μετέχει καὶ ἀπὸ τὴν Ἀσία καὶ ἀπὸ τὴν Εὐρώπη, συνδυάζουν καὶ τῶν δύο ὁμάδων τὰ προτερήματα. Ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμός, λοιπόν, ἐκφράζεται μέσα στὴν ἀδιάκοπη ἀνανέωση τὴν ὁποία προκαλοῦν οἱ ἐπαφὲς μὲ τοὺς ξένους πολιτισμούς, καὶ στὴν ἀδιάκοπη ἀκτινοβολία ποὺ εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς ἰδιοτυπίας του καὶ τῶν ἐπαφῶν του… Οἱ λαοί, ὅπως κάθε ὀργανισμός, ἀφομοιώνουν ὅσο εἶναι ζωντανοί, καὶ ἀφομοιώνουν τόσο περισσότερο καὶ τόσο καλύτερα ὅσο πιὸ ζωντανοὶ εἶναι. Ἡ ἐλάττωση τῆς ἀφομοίωσης ἐκφράζει βιολογικὴ πτώση τοῦ ὀργανισμοῦ· μόνο οἱ νεκροὶ ὀργανισμοὶ παύουν νὰ ἀφομοιώνουν… Ἐκεῖνο ποὺ προέχει εἶναι ἡ ἱκανότητα γιὰ πραγματικὴ ἀφομοίωση, γιὰ δημιουργία δηλαδὴ νέου στοιχείου, ἰδιότυπου, ἀπὸ τὸ ξένο.» (Ἱστορία τῆς Νεοελληνικῆς Λογοτεχνίας, Ἀθήνα 1968, Πρόλογος, σελ. ιγ-ιδ.)

Νίκος Σβορῶνος: «Θεωρῶ τὴν πολιτισμικὴ συνέχεια τοῦ ἑλληνισμοῦ ὡς ἕνα δυναμικὸ φαινόμενο μὲ διαφορετικὲς φάσεις. Δὲν πιστεύω βέβαια στὴ φυλετικὴ συνέχεια. Δὲν κάνω ζωολογία, κάνω ἱστορία. Δὲν ξέρω τὶ εἶναι ἀνθρωπολογικὰ ἡ ἑλληνικὴ φυλὴ ἡ ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἡ τὸ ἑλληνικὸ ἔθνος. Εἶναι ἀνακατεμένα, ὅπως συμβαίνει μὲ ὅλους τοὺς ἱστορικοὺς λαοὺς τοῦ κόσμου. Γιὰ τὸ ὅτι ὑπάρχει, ὅμως, ἀπὸ παλιά, πολὺ παλιά, ἕνας ἑλληνικὸς λαὸς ποὺ ἔχει συνείδηση τῆς ἑνότητάς του καὶ τῆς διαφορᾶς ἀπὸ τοὺς ἄλλους λαούς, καὶ ἔχει συνείδηση τῆς ἰδιαιτερότητάς του καὶ τῆς πολιτισμικῆς του συνέχειας, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία… Καὶ ἐδῶ μπορῶ νὰ ἐπαναλάβω, σύντομα καὶ ἁπλουστευτικά, ὁρισμένες προτάσεις ποὺ ἔχω διατυπώσει: Τὴν ὕπαρξη -ἕως τὴν ἐπικράτηση τῆς ρωμαϊκῆς ἰδέας, ὕστερα ἀπὸ τὴν κατάκτηση τῆς Ρώμης καὶ τοῦ χριστιανισμοῦ- ἑνὸς ἑλληνικοῦ λαοῦ, φυλετικὰ ἀνάμεικτου, ὅπως ὅλοι οἱ ἱστορικοὶ λαοί, μὲ κοινὰ πολιτισμικὰ χαρακτηριστικὰ καὶ μὲ συνείδηση τῆς ἑνότητάς του καὶ τῆς συνέχειάς του. Τὴ βαθμιαία ἀπομακρυνσή του ἀπὸ τὸ συνειδησιακὸ περιεχόμενο τῆς ἑλληνικότητας, μὲ τὴν ἐπικράτηση δύο πλατύτερων ἰδεῶν, τοῦ χριστιανισμοῦ καὶ τῆς ρωμαϊκότητας, ποὺ χαρακτηρίζουν τὴν ἰδεολογία τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, ἰδεολογία συνεκτικὴ τοῦ βυζαντινοῦ κράτους -πρᾶγμα ποὺ δὲν ἀποκλείει τὴν ὕπαρξη, συγχρόνως, καὶ μιᾶς ἰδιαίτερης συνείδησης τῆς ἰδιαιτερότητας σὲ κάθε λαό, ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ ἀποτέλεσαν τὸ πολυεθνικὸ αὐτὸ πολιτικὸ καὶ πολιτισμικὸ συγκρότημα. Τέλος, τὴ σταδιακὴ πολιτισμικὴ ἐπανασύνδεση τοῦ ἑλληνικοῦ στοιχείου τῆς αὐτοκρατορίας μὲ τὴν ἑλληνικὴ ἰδέα καὶ τὸ παλιὸ ἑλληνικό του παρελθόν, ὅπως κατὰ τὸν 11ο αἰώνα, καὶ τὴν κατάκτηση μιᾶς καθαρὰ ἑλληνικῆς συνείδησης, ποὺ συντελεῖται κατὰ τὰ τελευταία χρόνια τοῦ Βυζαντίου, καὶ καταλήγει μὲ τὴν διαμόρφωση τοῦ νέου ἑλληνικοῦ ἔθνους, μέσα στὴν Τουρκοκρατία, καὶ τὴν διακήρυξη τῆς βούλησής του νὰ δημιουργήσει ἀνεξάρτητο ἑλληνικὸ κράτος μὲ τὴν ἑλληνικὴ ἐπανάσταση… Ὁ ἑλληνισμὸς βρέθηκε σὲ τέτοιες ἀντικειμενικὲς καταστάσεις, ὥστε νὰ εἶναι ἀπὸ τοὺς λίγους λαοὺς οἱ ὁποῖοι ἀπόκτησαν ἐθνικὴ συνείδηση ἀκριβῶς μέσα σὲ εὐρύτερα σύνολα καὶ σὲ ἀντιπαράθεση μὲ αὐτά. Κυρίως σὰν κατακτημένος λαός. Καὶ τὸ ὅτι διατήρησε τὴ γλώσσα του, τὴν ἐθνική του συνείδηση, γιὰ μένα τοῦτο εἶναι ἀντιστασιακὸ φαινόμενο… Δὲν θεωρῶ ἀντίσταση ἁπλῶς καὶ μόνο νὰ πάρεις τὰ ὄπλα καὶ νὰ ἀνέβεις στὰ βουνά. Αὐτὸ εἶναι εὔκολο πρᾶγμα, σχετικὰ εὔκολο. Τὸ πρόβλημα εἶναι νὰ μείνεις αὐτὸ ποὺ εἶσαι, καὶ αὐτὸ βέβαια συνδυάζεται μὲ τὴν πολιτισμικὴ συνέχεια τοῦ ἑλληνισμοῦ. Μὲ τὸ γεγονὸς ὅτι ὅταν κατακτήθηκε ὁ ἑλληνικὸς λαός, εἴτε ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους ἀρχικὰ εἴτε ἀργότερα ἀπὸ τοὺς Τούρκους, εἶχε ἐθνικὴ ἑνότητα καὶ συνείδηση τῆς ἑνότητας αὐτῆς. Ὑπῆρχε μιὰ λαϊκὴ ἑνότητα μὲ τὴ γλῶσσα, μὲ τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμα, καὶ εἶχε συνείδηση τῆς ταυτότητάς του αὐτῆς, ἡ ὁποία τοῦ ἐπέτρεψε νὰ ἀντισταθεῖ στὴν ἀπορρόφηση ἀπὸ ἄλλους λαούς, οἱ ὁποῖοι ἦταν οἱ κατακτητές του». (Συνέντευξη στὸ περιοδικὸ «Σύγχρονα Θέματα», τεῦχος 35-37, Δεκέμβριος 1988.)

Ε.Π. Παπανοῦτσος: «Ἀφαιρέσαμε ἀπὸ τὴν παιδεία τοῦ Ἔθνους τὸ στοιχεῖο ποὺ μπορεῖ νὰ γίνει ὁ καλύτερος ἄξονάς της καὶ ποὺ δικαιολογημένα πρέπει νὰ εἶναι τὸ καμάρι μας: τὴν ἰδέα τῆς ἀκατάλυτης διάρκειας, τῆς ἀδιάσπαστης συνέχειας ποὺ παρουσιάζει αὐτὸς ὁ μικρὸς καὶ βασανισμένος λαὸς στὴ μακρὰ καὶ γεμάτη ἀπὸ ὡραῖες σελίδες πνευματική του ἱστορία. Καὶ ἀλήθεια ἀναμφισβήτητη καὶ χρέος ἐθνικὸ ἀπὸ τὰ πρῶτα εἶναι νὰ τονίζουμε στὶς γενεὲς ποὺ ἔρχονται, γιὰ νὰ πάρουν τὴ θέση τους μέσα στὸν ἐθνικὸ στίβο, ὅτι ποτὲ δὲν ἔπαψε αὐτὴ ἡ φυλὴ νὰ ὑπάρχει καὶ νὰ ἐκδηλώνεται πνευματικὰ μὲ πρόσωπα καὶ ἔργα ἀξιόλογα. Ὅτι σὲ ὅλες τὶς φάσεις τοῦ ἱστορικοῦ βίου της τραγούδησε, ἐρεύνησε καὶ στοχάστηκε, ἔγραψε καὶ φιλοσόφησε, ζωγράφισε ἔπλασε κ᾿ ἔχτισε, δηλαδὴ ἔζησε καὶ πνευματικὰ καταξίωσε τὴ ζωή της, ὅπως ζοῦν καὶ πνευματικὰ καταξιώνουν τὴ ζωή τους οἱ λαοὶ ποὺ ἔχουν καὶ δημιουργοῦν παράδοση… Τὸ ἄμεσο ἐθνικὸ παρελθὸν στὴν πνευματική μας ἱστορία διαγράφεται μὲ μιὰ φοβερὴ γιὰ τὶς συνέπειές της μονοκοντυλιά. Ἀφήνοντας τὴν ἀρχαία Ἑλλάδα διασκελίζουμε βιαστικὰ καὶ μὲ συγκατάβαση δέκα αἰῶνες βυζαντινῆς ἱστορίας καὶ ἀποστρέφοντας τὸ πρόσωπο μὲ συναίσθημα πικρίας ἀπὸ τοὺς χρόνους τῆς Φραγκοκρατίας καὶ τῆς Τουρκοκρατίας, προσπαθοῦμε νὰ ξαναβροῦμε τὸν μετὰ τὸ Εἰκοσιένα ἐλεύθερο ἑαυτό μας μέσα ἀπὸ τὴν ἰταλική, τὴν ἀγγλική, τὴ γαλλικὴ καὶ τὴ γερμανικὴ Ἐπιστήμη καὶ Φιλοσοφία τῶν τετρακοσίων τελευταίων ἐτῶν. Νὰ ξανακολλήσομε στὴν Εὐρώπη γίνεται ἡ ἔγνοια μας καὶ ἀγωνιζόμαστε νὰ ἀνακουφίσουμε τὸν πληγωμένο μας ἐθνικὸ ἐγωισμὸ μὲ τὴν προσπάθεια νὰ ἀποδείξομε, ὅτι οἱ προχωρημένοι στὸν πολιτισμὸ Εὐρωπαῖοι ὀφείλουν τὰ φῶτα τους στοὺς ἀρχαίους μας προγόνους. Πῶς δημιουργήθηκε, καὶ ἰδίως πῶς διαδόθηκε καὶ ἔπιασε αὐτὸς ὁ μῦθος; πῶς ἡ ἐλεύθερη μετὰ τὴν ἐθνικὴ ἀποκατάσταση πατρίδα ἔπεσε σ᾿ αὐτὴ τὴ θανάσιμη πλάνη καὶ ἔκανε τὴν ἀσύγγνωστη ἀδικία νὰ σκίσει μὲ τὰ ἴδια της τὰ χέρια τόσες ἑκατοντάδες λαμπρῶν σελίδων, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἀκρωτηριάσει τὴν πνευματική της ἱστορία; Ἕνα πάντως εἶναι βέβαιο: ὅτι τὸ κακὸ ἔγινε, ὅτι ἡ πλάνη ἐξακολουθεῖ σὲ πολλοὺς νὰ ὑπάρχει.» (Νεοελληνικὴ Φιλοσοφία, Ἀθῆναι, Βασικὴ Βιβλιοθήκη τόμος 35, Εἰσαγωγή, σελ. 7 καὶ 8.)

 Ζήσιμος Λορεντζάτος: «Συνεχίζουμε τὸ ὄνομα ἑνὸς ἄνισου τόπου, ποὺ ὑπάρχει πολὺ περισσότερο στὸ χρόνο παρὰ στὸ χῶρο, καὶ γι᾿ αὐτὸ ἡ μοῖρα μας δὲν καταλαβαίνει τὴ μοῖρα τῶν λαῶν τοῦ χώρου, ἀλλὰ κλώθεται ὁλοένα τριγύρω στὸ ἄλυτο πρόβλημα τῶν δύο διαστάσεων. Εἴμαστε οἱ μνηστῆρες τοῦ χρόνου καὶ οἱ καταδικασμένοι τοῦ χώρου. Σήμερα περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλη φορὰ θὰ πρέπει νὰ συλλογιστοῦμε μήπως μέσα στὴν ἐποχὴ ποὺ μπαίνουμε δὲν μᾶς ἀπομένει ἄλλο ἐμπόρευμα ἀπὸ τὴν πνευματικὴ ἐπίδοσή μας… Ἡ δική μας ὀρθόδοξη παράδοση τῆς Ἀνατολῆς -ἄμεσα ἢ ἔμμεσα- ἔδωσε στὴ Δύση ὅ,τι βαθύτερο ἀκριβῶς ἔχει νὰ παρουσιάσει ἐκείνη πνευματικά. Καὶ ὅταν λέμε δική μας δὲν ἐννοοῦμε πὼς ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες δώσαμε στοὺς ἄλλους τίποτα ἢ πὼς ἡ ὀρθόδοξη παράδοση ἀνήκει σὲ μᾶς, εἶναι ἐθνικὴ ἢ φυλετική, ἀλλὰ πὼς ἐμεῖς ἀνήκουμε σὲ αὐτὴ κατὰ τὸ ποσοστὸ ποὺ γινόμαστε ἐμεῖς, λαὸς ἅγιος Χριστοῦ, καθὼς ἔγραφε ὁ Φώτιος ἀπὸ τὴν ἐξορία (Ἐπιστολὴ 126), καὶ μόνο κατὰ τὸ ποσοστὸ αὐτό, ὅσο τὴν ἔχουμε ἢ τὴν ἀκολουθάμε, μποροῦμε τὴν ὀρθόδοξη παράδοση νὰ τὴ λέμε δική μας· ποτὲ ἐθνικὰ ἢ φυλετικά.» (Μελέτες, Ἀθήνα, ἐκδ. «Γαλαξίας», 1967, σελ. 17 καὶ 160.)

 * Απόσπασμα (το πρῶτο κεφάλαιο τοῦ βιβλίου από το Αντίβαρο, όπου και περισσότερα)