"ΒΡΥΝ" ή "ΜΠΟΥ"; Μια νεφελώδης Αριστοφάνους λέξις. Su una parola hapax legomenon in Aristofane; la parola infantile per l'acqua nella commedia “Le Nuvole”.

Ανάμεσα στα περιορισμένα φιλολογικά (όχι ότι τα θεατρικά μου είναι περισσότερα) μου ενδιαφέροντα για την παλαιά Κωμωδία και, εννοείται, τον Αριστοφάνη,  ξεχωριστή περιέργεια μου είχε κάνει από τα νιάτα μου η φράση «ΒΗ, ΒΗ…»  για την αυτονόητη σημασία της στο ζήτημα της ζωντανής προφοράς της αρχαίας Αττικής διαλέκτου.

Η πρόσφατη όμως ενασχόληση μου με τις «Νεφέλες» με έφερε (ανάμεσα σε διάφορα άλλα ωραία και θαυμαστά) μπροστά σε μία νέα και ιδιαίτερα σημαντική διαπίστωσι: Πως στο αριστουργηματικό αυτό κείμενο και κορυφαίο δείγμα της αριστοφάνειας μεγαλοφυΐας, διασώζεται μαζί με πλουσιώτατο υλικό από τον ζωντανό λόγο των Ελλήνων του 5^ου αιώνα και το μοναδικό δείγμα βρεφικής ομιλίας σε ολόκληρη την αρχαία ελληνική γραμματεία.

Συγκεκριμένα στο παρακάτω απόσπασμα των Νεφελών (στ. 1380-1385) ο Αριστοφάνης καταγράφει, βάζοντας στο στόμα τού πρωταγωνιστή του Στρεψιάδη,* όχι μία, αλλά τρείς λέξεις από το βασικό λεξιλόγιο των βρεφών!

*Ο ταλαίπωρος όσο και πανούργος αθηναίος Στρεψιάδης, καταγγέλλοντας την αδικία και την υιική ασέβεια που εισπράττει, θυμίζει στον ακαμάτη και κακομαθημένο γιό του Φειδιππίδη, ο οποίος έφτασε στο σημείο να τον δέρνει, πόσο σωστός του στάθηκε σαν πατέρας, όταν εκείνος ήταν μωρό:

[ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ]

ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ:

Καὶ πῶς δικαίως; ὅστις, ὦναίσχυντέ, σ᾽ ἐξέθρεψα,
αἰσθανόμενός σου πάντα τραυλίζοντος, ὅ τι νοοίης.
εἰ μέν γε βρῦν εἴποις, ἐγὼ γνοὺς ἂν πιεῖν ἐπέσχον·
μαμμᾶν δ᾽ ἂν αἰτήσαντος ἧκόν σοι φέρων ἂν ἄρτον·
κακκᾶν δ᾽ ἂν οὐκ ἔφθης φράσας, κἀγὼ λαβὼν θύραζε
ἐξέφερον ἂν καὶ προὐσχόμην σε· (…)

(ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ, «Νεφέλαι», στ. 1380-5)

[ΜΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ «ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ»]

Στρεψιάδης

Πώς δικαίως, αναιδή;

που σ’ ανέθρεψα μικρούλη, και σαν τραύλιζες παιδί

καταλάβαινα τι θάχεις στο μυαλό σου το μικράκι…

μπου σαν ήθελες ψευδίσει σου ’δινα να πιεις νεράκι,

σαν εγύρευες μαμμά σου’ φερνα ψωμί κοκό,

και σαν φώναζες κακά σ’ έπαιρνα, παιδί κακό,

κι απ’ το σπίτι μας απέξω σε βαστούσα να τα κάνεις…

(Μετάφραση: Γεωργίου Σουρή, 1900)

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΟΛΜΕΣ ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΕΣ

Οι τρεις λέξεις του πρωτοτύπου στο εν λόγω απόσπασμα:

ΒΡΥΝ, ΜΑΜΜΑΝ, ΚΑΚΚΑΝ «σηκώνουν» βεβαίως πολλή φιλολογική συζήτησι.

Είναι φαινομενικά απαρεμφατικές εκφράσεις (η άλλη ερμηνεία θεωρεί το τελικό «ν» ευφωνικό και απαραίτητο για το μέτρο). Σε κάθε περίπτωσι πρόκειται για λέξεις, οι οποίες αντιστοιχούν σε βασικές ανάγκες των πολύ μικρών παιδιών. Αυτές προφανώς τις ανάγκες τα βρέφη, μέσω των ψελλισμάτων τους προς το γονεϊκό περιβάλλον προσπαθούν από δημιουργίας του ανθρωπίνου είδους να καλύψουν. 

Πώς λέμε «μάμ, κακά και νάνι»; Το αριστοφάνειο κείμενο στην θέσι του τρίτου –και μάλιστα το προτάσσει—έχει την ανάγκη λήψης νερού. Κι όμως η εμφανιζόμενη μονοσύλλαβη λέξι ΒΡΥΝ είναι “very suspicious” (όπως θά 'λεγε ένας γνωστός αμερικανός Γκρανμαίτρ!).   
Για την εδώ φωνητική αξία του «Β» ως χειλικού «μπ» (= λατινικού b) δεν υπάρχει βεβαίως καμμία αμφιβολία. (Κατα το ΒΗ, ΒΗ = "B-e-e", "b-e-e" του πολυφημισμένου αποσπάσματος του Κρατίνου, που λέγαμε). Το ίδιο σχεδόν με την ταύτισι του «Υ» με το «ου» (= λατινικό u). Αυτό που δημιουργεί πρόβλημα, είναι το «Ρ». Με δεδομένο πως δύσκολα μπορεί να αντακλά στην γλωσσική πραγματικότητα (ως γνωστόν ο φθόγγος «ρ» --λατινιστί r--  δεν εμφανίζεται καθαρά στην φωνητική δυνατότητα των βρεφών και συνήθως εκλείπει ή αργεί πολύ να κατακτηθή), δεν αποκλείεται να έχει μεταφερθή λανθασμένως πως από την αντιγραφική παράδοσι του κειμένου. 

Σε κάθε περίπτωσι αυτό το «βρῦν» είναι hapax legomenon στην Αρχαία Γραμματεία. Ως όρος θα μπορούσε να είναι  -ποιητική αδεία-  απλά μια κωμικά φορτισμένη λέξι-φράσι. Όμως από τον παρατηρητικό και μεγαλοφυή συγγραφέα Αριστοφάνη, σ' αυτήν την περίπτωσι ειδικά, θα περιμέναμε καί αυτή η λέξι να είναι ηχοποιημένη λέξι και όχι συμβατικά κωμική. Μια λέξι ηχομιμητική της ποσοτικά περιορισμένης, αλλά γοητευτικά αποτελεσματικής γλώσσας των βρεφών, όπως ΑΚΡΙΒΩΣ και οι άλλες δύο στο ίδιο απόσπασμα. Επομένως; Μυστήριο! 

Ένα ακόμα που προστίθεται στο σκοτεινό,  αληθινά νεφελώδες όσον αφορά στην διακωμωδούμενη φιγούρα του Σωκράτους, μήνυμα των «Νεφελών»!

[Η χειρόγραφη παράδοσι δεν έχει σαφείς αποδείξεις, αλλά εγώ --αυθαιρετώντας όπως πάντα – υποπτεύομαι κάποιο lapsus calami, λάθος δηλ. του copista (κάποιου από τους αρχικούς, τον οποίο οι υπόλοιποι ακολούθησαν). Ο όποιος αλεξανδρινός ή ακόμα χειρότερα (πρωτο)βυζαντινός αντιγράφος θα είχε άδικο να πιστέψη πως αυτό (άς υποθέσουμε) το μεγαλογράμματο «ΒΟΥΝ» που θα έβλεπε (για να μην πώ…«ΒΒΥΝ» ?!) στο προς αντιγραφή  χειρόγραφο, έπρεπε κάπως να το …τακτοποιήση; Ποιος να ξέρει; ]

Ad maiora!

Πάντως διαπιστώνουμε με έκπληξι πως οι λεξούλες "Μπου-μπού", "μαμ-μά(μ)" "κακ-κά" (εντάξει, με μια επιφύλαξι –όπως είπαμε- για την πρώτη) δέν έχουν εδώ και 25 αιώνες αλλάξει!! 

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΟΪΛΕΜΕΖΗΣ

Ακολουθεί  σαν υστερόγραφο η νεοελληνική απόδοσι του ...Σελλενίδη!

ΜΠΑΜΠΑΣ (ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ) ΣΤΟΝ ΓΙΟ ΤΟΥ:

Εγώ που σε μεγάλωσα, λίγο να με σεβόσουν!

Μωράκι σαν μπεμπέκιζες, τα καταλάβαινα όλα:

Έλεγες "μπ(ου)-μπού"·  να πιεις, φρόντιζα να σου φέρω!

«Μαμ_μάμ" όταν μου ζήταγες, έτρεχα για ψωμάκι!

Κι ύστερα, πριν να πεις "κακ-κά", σε βούταγα·  κι αμέσως

έξω από το πορτάκι μας, τα έκανες εμπρός μου!

Φιλολογική Ομιλία για τον Σκαρίμπα στην Χαλκίδα. Την Παρασκευή 5 Μαΐου. Serata letteraria a Calcide dal tema: “Giannis Skaribas; acrobazie e bizzarie linguistiche nella sua opera letteraria.

Λάβαμε την παρακάτω πρόσκλησι για μια ενδιαφέρουσα φιλολογική βραδιά την προσεχή Παρασκευή στην πόλι μας. Στο επίκεντρο η γλωσσική εκκεντρικότητα του Σκαρίμπα και η έκδοσι σχετικής μελέτης. Ευχαριστούμε κι αναδημοσιεύουμε! 
 

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Εύβοιας, ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Φίλοι Γιάννη Σκαρίμπα»

και ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Μεσσηνίας σας προσκαλούν στην παρουσίαση του βιβλίου της φιλολόγου Χαράς Νικολακοπούλου 

«Γιάννης Σκαρίμπας – παραδοξολογίες και γλωσσικές ακροβασίες στο πεζογραφικό του έργο» 

που θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 5 Μαΐου 2017 και ώρα 7.00 μ.μ.

Ομιλητές :   Μαργαρίτα Παπαγεωργίου, πρόεδρος Συνδέσμου Φιλολόγων Εύβοιας

                          Κωνσταντίνος Μπαϊρακτάρης, πρόεδρος Π.Σ. «Φίλοι Γιάννη Σκαρίμπα»

                          Μαρία Τσαγκαράκη, πρόεδρος Συνδέσμου Φιλολόγων Μεσσηνίας

                           

και η συγγραφέας

αποσπάσματα θα αναγνώσουν μέλη των Δ.Σ.

 Συνεδριακή Αίθουσα του ΔΟΑΠΠΕΧ (Αβάντων 50)

είσοδος ελεύθερη

Εσπερινό ΓΕΛ Χαλκίδος: Ιστολογικό ξεκίνημα στο τέλος της χρονιάς!

Νυχτερινό παραφιλολογικό σχόλιο για ένα καλοτάξιδο «καλωσόρισμα»

"Die Eule der Minerva beginnt erst mit der einbrechenden Dämmerung ihren Flug" 

Ένα "ΚΑΛΩΣΟΡΙΣΜΑ" - «Ξεκίνημα με μια …καλησπέρα!» τιτλοφορείται η εγκαινιαστικήανάρτησι του ιστολογίου του Εσπερινού Γενικού Λυκείου Χαλκίδος, ενός σχολείου στο οποίο για μια ακόμη χρονιά είχα την τιμή να διδάξω.

Ήτοι έχουμε  μία νέα αρχή στο …τέλος της χρονιάς!

Να γιατί, λοιπόν, μου ήρθε στο μυαλό (νυχτερινός συνειρμός!) η ρήση του Εγέλου (Georg Wilhelm Friedrich Hegel,1770 – 1831) στον υπότιτλο. 

Έστω κι αν –τώρα που το ξαναβλέπω πιο ολοκληρωμένα- ο τρόπος που ο ίδιος ο γερμανός φιλόσοφος σχολιάζει το ρηθέν του (εάν, βεβαίως, δεν προδίδει το νόημα η πρόχειρη μτφρ. μου: «Η φιλοσοφία φθάνει πάντα πολύ αργά. Ως σκέψις του κόσμου αύτη εμφανίζεται για πρώτη φορά στον κόσμο αφού η πραγματικότητα ολοκλήρωσε την διαδικασία του σχηματισμού της και έχει πλήρως συντελεσθή. [,,,] Το νυχτοπούλι της Αθηνάς αρχίζει την πτήσι του όταν πέφτει το λυκόφως.»*), ίσως να μην εξυπηρετεί την ευχετήρια (και οπωσδήποτε αισιόδοξη) διάθεσι του παρόντος δικού μου σχολίου.  
Το σφηνωμένο στο μυαλό μου εγελιανό ρητό παραπέμπει στην απαισιοδοξία σχετικά με το κατά πόσο μπορεί ο φιλοσοφικός στοχασμός να παρεμβαίνει αποτελεσματικά κατά την εξέλιξι των ανθρώπινων ενεργειών στον χρόνο. Όπως φαίνεται, λοιπόν, ο σημαντικός φιλόσοφος του  νεώτερου κόσμου και δή της ευρωπαϊκής σκέψης, ο κύριος εκπρόσωπος του γερμανικού ιδεαλισμού (που πριν 200 χρόνια υπηρετούσε ακόμα στην εκπαίδευσι της χώρας του ως Διευθυντής Γυμνασίου, όπως διαβάζω), αμφισβητεί με το λογοτεχνικό ένδυμα του στοχασμού του την προληπτικά έγκαιρη παρέμβασι του λόγου στο ιστορικό γίγνεσθαι…

Μα, τί κάθομαι και γράφω …νυχτιάτικα;

Καλό Καλοκαίρι στους συναδέλφους (και στους μαθητές) του Εσπερινού και  

Καλοτάξιδο το Ιστολόγιο στην μπλογκόσφαιρα!

* Georg Friedrich Hegel, Grundlinien der Philosophie des Rechts. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1972, S. 14.

«Στην Παναγία την Κεχριά». Ένα θρησκευτικό ποίημα του Παπαδιαμάντη. "Alla Madonna di Kechria": Una poesia religiosa di Alexandros Papadiamantis

ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ!!

[Μόλις σήμερα, με την χάρι Της, επανερχόμαστε στο επικίνδυνο (και ελάχιστα εύκολο καλοκαιριάτικα) σπορ της Ιστολογίας, μετά από πολλές ημέρες γεμάτες με οικογενειακές μέριμνες, αλλά και με αναπόφευκτες ευθύνες και έκτακτες προσωπικές υποχρεώσεις. ]
.

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΗΝ ΚΕΧΡΙΑ

Γλυκειά Παρθέν', αξίωσέ με
νά ‘ρθω και πάλι στο ναό σου,
όπου φυσά γλυκά η αύρα
στα πλατάνια τα θεόρατα
κάτω στο ρέμα, που η πηγή κελαρύζει
κι επάνω θροΐζ’ η αύρα μαλακά.

Όλος ο ήλιος λάμπει στο θόλο
του ωραίου ναού σου με τα πιατάκια τα ποικιλμένα
κι ευωδιάζ' η μύρτος κ’ η δάφνη
ολόγυρα, κ’ η βρύση κελαδεί
στην αυλή που ανθεί ο λιβανωτός κι [ο θύμος].

Στα νιάημερα τ' αγαπημένα
της δοξασμένης μεταστάσεώς σου
ήθελα νά ‘μαι να ψάλω το "Πεποικιλμένη..."
στο πανηγύρι το σεμνό.

Να βλέπω, να θαυμάζω τη χλωμή μορφή σου,
με τα ματάκια τα κλειστά,
με τα χεράκια σταυρωμένα,
κι ο Υιός σου να κρατή την άμωμη ψυχή σου,
ως τρυγόνα στα χεράκια.

Κι Απόστολοι εκ περάτων
στα σύννεφα επάνω πετώντας,
κι Άγγελοι με σταυρωμένα χέρια
βλέπουν το θάμα το φριχτό!

Ψηλά επάνω απ' το δώμα, από δυο παραθυράκια,
με τις κουκούλες δυο καλογεράκια
προβάλλουν και τείνουν από ένα τόμον ανοιχτό!

κι ο ένας γράφει "θνητή γυναίκα του Θεού μητέρα"
κι ο άλλος• "τ' ουρανού είσαι πλατυτέρα,
ως έμψυχος ναός και θρόνος του Θεού..."

Γλυκειά Παρθέν' αξίωσέ με
νά ‘ρθω και πάλι στο ναό σου,
όπου φυσά γλυκά η αύρα
στο ρέμα στα πλατάνια μυστικά!

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ (1920)

Σχόλιο για την διόρθωσι:
[ΣΗΜ. Ο στίχος 11 που έτσι κι αλλιώς παρουσιάζει φιλολογικά προβλήματα (μάλιστα ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος γράφει πως «Γενικά η παράδοση του κειμένου του ποιήματος δεν είναι καθόλου καθησυχαστική», βλ. ό. παρακάτω σ. 363), καθώς δεν υπάρχει διαθέσιμο το αυτόγραφο του ποιητή, είναι απο εμάς εδώ διορθωμένος με το «κι {ο θύμος}».
Από την μια -όπως έχει αρμοδίως επισημανθή για αυτόν τον λειψό στίχο– δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή η πρόταση του Βαλέτα, πρώτου εκδότη: «ἡ μύρτος», αφού αυτή η λέξι χρησιμοποιήθηκε στο ποίημα μόλις δυο στίχους πρωτύτερα.
Βέβαια η φιλόδοξη παρέμβασις μας δεν είναι και τόσο αυθαίρετη. Η λόγια λ. θύμος για το θυμάρι, τον τόσο χαρακτηριστικό για την ελληνική φύση κι αγαπημένο στην ποίησι θάμνο, αναφέρεται ονομαστικά από τον Σκιαθίτη σε ανάλογη περίπτωσι πεζολογικής περιγραφής εξωκλησιού της ιδιαίτερης πατρίδας του (: Βαρδιάνος στα Σπόρκα), όπως εύστοχα αναφέρει ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος. Μια λύσι που θα την προτιμούσε και ο ίδιος στην κριτική του έκδοσι, την οποία κι εμείς ακολουθούμε «αν η πρώτη δημοσίευση δεν είχε κ’, που ζητεί να ακολουθεί το θηλυκό άρθρο». Και επ’ αυτού, παρ’ όλο που είναι σπανιότερος και απ’ όσο γνωριζουμε αμάρτυρος, εμείς να αναφέρουμε τον τύπο της λέξης και σε θηλ. γένος, (ενν. η βοτάνη), όπως φαίνεται να αποδίδει βοτανολόγος του 17ου αι. (Nicholas Culpeper, 1616 – 1654) τον επίμαχο θάμνο, αναφερόμενος στην επιστημονική ονομασία του ως Thymus vulgaris (Labiatae), όταν έγραφε < ή τον …μετάφραζαν; > : «H thymvs vulgaris (θυμάρι) αποτελεί ένα σημαντικό δυναμωτικό των πνευμόνων…»]

Το ποίημα και σε πολυτονική γραφή (βλ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ, ΑΠΑΝΤΑ, κριτική έκδοση Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Εκδόσεις Δόμος, 1988, τ. 5 , σ. 30-31):

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΗΝ ΚΕΧΡΙΑ

Γλυκειὰ Παρθέν᾿, ἀξίωσέ με
νὰ ’ρθω καὶ πάλι στὸ ναό σου,
ὅπου φυσᾷ γλυκὰ ἡ αὔρα
στὰ πλατάνια τὰ θεόρατα
κάτω στὸ ρέμα, ποὺ ἡ πηγὴ κελαρύζει
κ’ ἐπάνω θροΐζ’ ἡ αὔρα μαλακά.

Ὅλος ὁ ἥλιος λάμπει στὸ θόλο
τοῦ ὡραίου ναοῦ σου μὲ τὰ πιατάκια τὰ ποικιλμένα
κ’ εὐωδιάζ᾿ ἡ μύρτος κ’ ἡ δάφνη
ὁλόγυρα, κ’ ἡ βρύση κελαδεῖ
στὴν αὐλή, ποὺ ἀνθεῖ ὁ λιβανωτὸς κ’ [ἡ μύρτος].

Στὰ νιάημερα τ᾿ ἀγαπημένα
τῆς δοξασμένης μεταστάσεώς σου
ἤθελα νὰ ’μαι νὰ ψάλω τὸ «Πεποικιλμένη»
στὸ πανηγύρι τὸ σεμνό.

Νὰ βλέπω, νὰ θαυμάζω τὴ χλωμὴ μορφή σου,
μὲ τὰ ματάκια τὰ κλειστά,
μὲ τὰ χεράκια σταυρωμένα,
κι ὁ Υἱός σου νὰ κρατῇ τὴν ἄμωμη ψυχή σου,
ὡς τρυγόνα στὰ χεράκια.

Κι Ἀπόστολοι ἐκ περάτων
στὰ σύννεφα ἐπάνω πετώντας,
κι Ἄγγελοι μὲ σταυρωμένα χέρια
βλέπουν τὸ θάμα τὸ φριχτό!

Ψηλὰ ἐπάνω ἀπ᾿ τὸ δῶμα, ἀπὸ δυὸ παραθυράκια,
μὲ τὶς κουκοῦλες δυὸ καλογεράκια
προβάλλουν καὶ τείνουν ἀπὸ ἕνα τόμον ἀνοιχτό!

Κι ὁ ἕνας γράφει: «θνητὴ γυναίκα τοῦ Θεοῦ Μητέρα»
κι ὁ ἄλλος: «τ᾿ οὐρανοῦ εἶσαι πλατυτέρα,
ὡς ἔμψυχος ναὸς καὶ θρόνος τοῦ Θεοῦ...»

Γλυκειὰ Παρθέν᾿, ἀξίωσέ με
νὰ ’ρθω καὶ πάλι στὸ ναό σου,
ὅπου φυσᾷ γλυκὰ ἡ αὔρα
στὸ ρέμα στὰ πλατάνια μυστικά!


Παπαδιαμάντης Ἀλέξανδρος (1920)